Thuốc Ức Chế Miễn Dịch: Các Loại, Tác Dụng, & Tác Dụng Phụ

Hệ miễn dịch bình thường bảo vệ cơ thể khỏi các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn và virus. Tuy nhiên, trong bệnh tự miễn, hệ miễn dịch tấn công các tế bào khỏe mạnh của chính mình, gây viêm và tổn thương.

Thuốc ức chế miễn dịch hoạt động bằng cách:

• Giảm số lượng tế bào miễn dịch: Một số thuốc giết hoặc làm chậm sự tạo thành các tế bào miễn dịch
• Ngăn chặn hoạt động của các tế bào miễn dịch: Một số thuốc cản trở khả năng của các tế bào miễn dịch để gắn với và tấn công các tế bào khác
• Chặn các chất hóa học gây viêm: Giảm sản xuất của các chất hóa học (như TNF, IL-6) gây viêm
• Tăng tế bào điều hòa: Tăng các tế bào miễn dịch có chức năng chấm dứt phản ứng miễn dịch

Lợi ích chính của thuốc ức chế miễn dịch là giảm viêm và ngăn chặn tổn thương cơ quan. Tuy nhiên, chúng cũng giảm khả năng chống lại nhiễm trùng.

Corticosteroid (hay glucocorticoid) là một lớp thuốc cơ bản được sử dụng để điều trị bệnh tự miễn.

Cách hoạt động: Corticosteroid giảm viêm bằng cách:

• Chặn sản xuất các chất hóa học gây viêm
• Giảm hoạt động của các tế bào miễn dịch
• Ức chế hoạt động của hệ miễn dịch nói chung

Các loại:

• Prednisone: Loại corticosteroid toàn thân phổ biến nhất
• Dexamethasone: Corticosteroid mạnh hơn
• Hydrocortisone: Corticosteroid yếu hơn
• Triamcinolone: Corticosteroid để tiêm hoặc bôi
• Beclomethasone, fluticasone: Corticosteroid dạng hít (cho viêm đường hô hấp)

Lợi ích:

• Nhanh chóng giảm viêm
• Hiệu quả cho đa số bệnh tự miễn
• Rẻ và dễ sử dụng
• Có nhiều dạng phát hành

Tác dụng phụ: Dùng lâu dài có thể gây:

• Tăng cân
• Mặt tròn
• Loãng xương
• Tăng huyết áp
• Tiểu đường
• Ức chế miễn dịch (tăng nguy cơ nhiễm trùng)
• Mất ngủ
• Sự thay đổi tâm trạng
• Rau rạo
• Yếu cơ

Lưu ý: Corticosteroid thường được sử dụng ở liều thấp nhất trong thời gian ngắn nhất có thể để giảm tác dụng phụ.

DMARD (Disease-Modifying Antirheumatic Drugs) là những loại thuốc được phát triển ban đầu để điều trị viêm khớp dạng thấp nhưng giờ đây được sử dụng cho các bệnh tự miễn khác.

Các loại:

• Methotrexate: DMARD phổ biến nhất, hoạt động bằng cách giảm hoạt động của các tế bào miễn dịch
• Sulfasalazine: Kết hợp sulfonamide kháng sinh với salicylate
• Leflunomide (Arava): Ức chế hoạt động của các tế bào miễn dịch
• Hydroxychloroquine (Plaquenil): Thuốc chống malaria với tác dụng ức chế miễn dịch
• Azathioprine (Imuran): Ức chế sản xuất các tế bào miễn dịch
• Mycophenolate mofetil (CellCept): Ức chế tế bào B

Lợi ích:

• Hoạt động lâu dài
• Có thể ngăn chặn tiến trình bệnh
• Có tác dụng phụ ít hơn corticosteroid
• Cho phép giảm liều corticosteroid

Tác dụng phụ:

• Buồn nôn, nôn
• Suy giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu (yêu cầu xét nghiệm máu định kỳ)
• Tổn thương gan (cần theo dõi chức năng gan)
• Tổn thương thận
• Nhiễm trùng (do ức chế miễn dịch)
• Rau rạo
• Khó chịu

Lưu ý: DMARD hoạt động chậm (mất 6-12 tuần để thấy hiệu quả) nhưng cung cấp control lâu dài.

Thuốc sinh học (biologic) là những loại thuốc mới được phát triển bằng công nghệ DNA tái tổ hợp. Chúng nhắm mục tiêu những phần cụ thể của hệ miễn dịch.

Các loại chính:

• TNF inhibitors (chẹn TNF): Infliximab, etanercept, adalimumab, certolizumab, golimumab
• IL-6 inhibitors: Tocilizumab, sarilumab
• Tế bào B inhibitors: Rituximab, belimumab
• Tế bào T inhibitors: Abatacept
• JAK inhibitors: Baricitinib, tofacitinib

Lợi ích:

• Nhắm mục tiêu cụ thể trên hệ miễn dịch (ít ảnh hưởng đến các phần khác)
• Hiệu quả cao
• Hoạt động nhanh hơn DMARD truyền thống
• Có thể ngăn chặn tiến trình bệnh
• Cho phép nhiều bệnh nhân đạt remission

Tác dụng phụ:

• Nhiễm trùng (đặc biệt là lao TB)
• Ung thư (tuy nhiên, nguy cơ hiếm)
• Phản ứng tại chỗ tiêm
• Đau đầu, mệt mỏi
• Nhiễm trùng đường hô hấp trên
• Tác dụng GI

Lưu ý: Thuốc sinh học rất đắt tiền nhưng có hiệu quả cao. Cần xét nghiệm lao TB trước khi bắt đầu vì TNF inhibitor tăng nguy cơ.

Ngoài các loại thuốc chính ở trên, có những loại thuốc khác được sử dụng:

NSAIDs (Non-Steroidal Anti-Inflammatory Drugs):

• Aspirin, ibuprofen, naproxen, indomethacin
• Giúp giảm đau và viêm
• Không ức chế miễn dịch nhưng giảm các triệu chứng
• Tác dụng phụ: Loét dạ dày, vấn đề thận, chảy máu

Inhibitors JAK:

• Baricitinib, upadacitinib, tofacitinib
• Chặn các enzyme JAK được sử dụng bởi các tế bào miễn dịch
• Có thể được uống (không cần tiêm)
• Tác dụng phụ: Nhiễm trùng, tăng cholesterol

Bổ sung & Phương pháp thay thế:

• Vitamin D, omega-3, probiotics
• Hỗ trợ sức khỏe miễn dịch nhưng không thay thế thuốc được kê đơn

Thuốc sinh học mới:

• Những loại thuốc mới được phát triển liên tục
• Một số bệnh nhân có thể chuyển đổi thuốc nếu hiệu quả không tốt hoặc tác dụng phụ quá lớn

Thuốc ức chế miễn dịch có thể có tác dụng phụ đáng kể, vì vậy theo dõi định kỳ là rất quan trọng.

Tác dụng phụ chung nhất:

Nhiễm trùng:

• Nguy cơ cao nhất là với thuốc sinh học và DMARD
• Cần báo cáo các dấu hiệu nhiễm trùng (sốt, cơn lạnh, ho) cho bác sĩ
• Tránh những người bị bệnh nếu có thể
• Chủng ngừa thường xuyên (nhưng một số chủng ngừa không được khuyến cáo với một số thuốc)

Vấn đề về máu:

• Thiếu máu, giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu
• Cần xét nghiệm máu định kỳ
• Những triệu chứng: chán nản, bầm tím, chảy máu

Vấn đề về gan & thận:

• Một số thuốc có thể gây tổn thương gan hoặc thận
• Cần kiểm tra chức năng gan và thận hàng 6-12 tuần
• Hạn chế rượu nếu dùng methotrexate

Tăng nguy cơ ung thư:

• Hầu hết thuốc ức chế miễn dịch hơi tăng nguy cơ ung thư
• Nguy cơ vẫn hiếm khi xem xét, lợi ích lớn hơn rủi ro
• Kiểm tra ung thư định kỳ

Sinh sản:

• Một số thuốc (như methotrexate) không an toàn trong khi mang thai
• Cần tham khảo ý kiến bác sĩ nếu lên kế hoạch mang thai
• Một số thuốc an toàn trong khi mang thai

Xem xét:

• Báo cáo bất cứ tác dụng phụ nào cho bác sĩ
• Xét nghiệm máu định kỳ là cần thiết
• Không bỏ thuốc mà không tư vấn bác sĩ

Lựa chọn thuốc ức chế miễn dịch phụ thuộc vào:

Loại bệnh tự miễn:

• Các bệnh khác nhau phản ứng tốt hơn với các thuốc khác
• Lupus thường được điều trị bằng hydroxychloroquine + DMARD/biologic
• Viêm khớp dạng thấp thường được điều trị bằng methotrexate + DMARD khác/biologic
• Bệnh Graves thường được điều trị bằng thuốc chống tuyến giáp (không phải ức chế miễn dịch)

Mức độ nghiêm trọng:

• Bệnh nhẹ có thể chỉ cần NSAID + corticosteroid liều thấp
• Bệnh nặng thường cần DMARD + biologic
• Bệnh rất nặng có thể cần điều trị tích cực ngay lập tức

Hiệu quả & Dung nạp:

• Nếu thuốc không hiệu quả, có thể cần đổi thuốc
• Nếu tác dụng phụ quá lớn, có thể cần đổi liều hoặc thuốc khác

Quản lý lâu dài:

• Xét nghiệm định kỳ (máu, chức năng gan/thận, v.v.)
• Báo cáo các triệu chứng mới hoặc tác dụng phụ
• Tuân thủ điều trị để đạt control tối ưu
• Duy trì lối sống lành mạnh
• Giao tiếp mở với bác sĩ về sự lo lắng hoặc hiệu quả thuốc