Say nắng và say nóng ở người trưởng thành: Nhận biết, sơ cứu và phòng ngừa mùa hè

Theo CDC và WHO, các bệnh lý do nóng (heat-related illnesses) là một nhóm rối loạn liên tục về mức độ nặng, từ nhẹ đến đe dọa tính mạng.

• Chuột rút do nóng (heat cramps): Co cơ đau ở chân, tay hoặc bụng sau khi vận động nhiều, mất mồ hôi và muối.
• Kiệt sức do nóng (heat exhaustion) — thường gọi là say nóng: Đổ mồ hôi nhiều, da ẩm và mát, mạch nhanh, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, mệt mỏi. Thân nhiệt thường tăng nhưng không quá 40°C, và người bệnh vẫn tỉnh táo.
• Sốc nhiệt (heatstroke) — say nắng nặng: Đây là cấp cứu y tế. Thân nhiệt trung tâm thường ≥ 40°C, da có thể nóng và đỏ, mồ hôi có thể vẫn còn hoặc đã ngừng, kèm rối loạn ý thức (lú lẫn, kích động, co giật, hôn mê).

Việc phân biệt sớm hai mức độ trên rất quan trọng, vì cách xử trí khác nhau: kiệt sức do nóng có thể hồi phục tại chỗ, còn sốc nhiệt cần gọi cấp cứu ngay.

Cùng một mức nhiệt, không phải ai cũng chịu ảnh hưởng như nhau. Theo NHS UK và CDC, những nhóm sau dễ tổn thương hơn:

• Người lao động ngoài trời: xây dựng, giao hàng, nông nghiệp, thể thao mùa hè.
• Người cao tuổi (≥ 65) — khả năng điều hòa nhiệt giảm và cảm giác khát kém.
• Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.
• Người mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận mạn, béo phì.
• Người đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm, kháng histamin có tác dụng an thần.
• Người uống rượu bia trong thời tiết nóng, vì cồn làm tăng mất nước.

Nếu bạn hoặc người thân thuộc nhóm trên, hãy chủ động giảm hoạt động ngoài trời vào khung 11h–16h và tăng tần suất bù nước.

Dấu hiệu của kiệt sức do nóng (say nóng) thường khởi phát sau vài giờ tiếp xúc với nóng và bao gồm:

• Đổ mồ hôi nhiều, da ẩm mát hoặc tái.
• Chóng mặt, choáng váng, đau đầu.
• Buồn nôn, nôn, chuột rút cơ.
• Mạch nhanh, thở nhanh nhưng vẫn nói chuyện rành mạch.
• Cảm giác yếu lả, khát nhiều, nước tiểu sẫm màu.

Sốc nhiệt (heatstroke) là cấp cứu — cần lưu ý các dấu hiệu sau theo Mayo Clinic:

• Thân nhiệt ≥ 40°C đo bằng nhiệt kế.
• Da có thể nóng, đỏ hoặc khô; ở dạng do gắng sức, da có thể vẫn đẫm mồ hôi.
• Thay đổi ý thức: nói lảm nhảm, lú lẫn, kích động, co giật, mất ý thức.
• Thở nhanh nông, nhịp tim rất nhanh.
• Đau đầu dữ dội, buồn nôn nhiều.

Bất kỳ rối loạn ý thức nào kèm tiếp xúc nóng đều phải nghi ngờ sốc nhiệt và gọi cấp cứu.

Theo hướng dẫn của CDC và NHS UK, các bước sơ cứu cho người nghi ngờ say nóng/say nắng gồm:

1. Đưa người bệnh ra khỏi môi trường nóng: Vào nơi mát, có bóng râm hoặc phòng có quạt, điều hòa.
2. Giải phóng quần áo: Cởi bớt áo khoác, nới lỏng cổ áo, thắt lưng.
3. Làm mát cơ thể tích cực: Lau người bằng nước mát (không phải nước đá), đắp khăn ẩm ở cổ, nách, bẹn; xịt nước và quạt mát; có thể đặt túi đá bọc khăn ở các vùng có mạch lớn.
4. Bù nước nếu còn tỉnh: Uống từng ngụm nhỏ nước mát hoặc dung dịch điện giải uống. Tránh cà phê, rượu, nước rất lạnh hoặc đồ ngọt đậm.
5. Theo dõi liên tục: Kiểm tra ý thức, nhiệt độ, mạch trong 30–60 phút.

Nếu sau 30 phút làm mát và bù nước mà người bệnh không cải thiện, hoặc có dấu hiệu rối loạn ý thức ngay từ đầu, hãy gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất.

Mất nước và rối loạn điện giải là yếu tố trung tâm của các bệnh do nóng. Khuyến cáo của WHO và CDC nhấn mạnh:

• Người làm việc trong môi trường nóng cần uống nước thường xuyên — khoảng 200–250 ml mỗi 15–20 phút — kể cả khi chưa thấy khát.
• Khi đổ mồ hôi nhiều hơn 1 giờ liên tục, có thể bổ sung dung dịch điện giải uống chuẩn theo công thức WHO (oresol) pha đúng tỷ lệ ghi trên bao bì.
• Không thay thế nước lọc bằng đồ uống có ga, nước tăng lực hoặc rượu bia.
• Tránh truyền dịch tại nhà — chỉ định và liều lượng phải do nhân viên y tế quyết định.

Trên thị trường có sẵn các sản phẩm bù nước–điện giải dạng gói bột hoặc viên sủi. Người sử dụng cần đọc kỹ hướng dẫn, pha đúng thể tích nước và không pha đặc hơn khuyến cáo. Người mắc bệnh tim, thận hoặc đang ăn kiêng muối nên hỏi dược sĩ trước khi dùng.

Phòng ngừa là chiến lược hiệu quả hơn nhiều so với xử trí sau khi xảy ra say nắng. Các biện pháp được khuyến cáo bởi WHO, CDC và Bộ Y tế Việt Nam bao gồm:

• Tránh khung giờ nắng gắt: Hạn chế hoạt động nặng ngoài trời từ 11h–16h.
• Mặc trang phục phù hợp: Quần áo sáng màu, thoáng khí, mũ rộng vành, kính râm chống UV.
• Lên lịch nghỉ ngơi: Cứ 30–45 phút làm việc ngoài trời nên nghỉ 5–10 phút trong bóng râm hoặc nơi mát.
• Theo dõi nước tiểu: Nước tiểu vàng nhạt là dấu hiệu đủ nước; sẫm màu cảnh báo thiếu nước.
• Quan tâm người nguy cơ cao: Gọi thăm hỏi người cao tuổi sống một mình ít nhất 1–2 lần/ngày trong đợt nắng nóng.
• Không để trẻ em hoặc thú cưng trong xe đỗ kín: Nhiệt độ trong xe có thể vượt 50°C chỉ sau 15 phút.

Hãy đưa người bệnh đến cơ sở y tế hoặc gọi 115 ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Thân nhiệt ≥ 40°C kèm tiếp xúc với nóng.
• Rối loạn ý thức: lú lẫn, kích động, co giật, hôn mê.
• Nôn nhiều khiến không bù được nước.
• Mạch rất nhanh, thở nhanh nông, da tím tái.
• Triệu chứng kéo dài quá 30–60 phút dù đã làm mát và bù nước.
• Người bệnh có bệnh nền nặng (tim mạch, thận mạn, đái tháo đường) hoặc trẻ nhỏ, người ≥ 65 tuổi, phụ nữ mang thai.

Sau một đợt sốc nhiệt, người bệnh có thể nhạy cảm hơn với nóng trong nhiều tuần — cần được bác sĩ tư vấn về thời điểm trở lại công việc nặng hoặc thể thao.

Không tự ý truyền dịch tại nhà. Truyền dịch sai chỉ định có thể gây quá tải tuần hoàn, đặc biệt nguy hiểm với người mắc bệnh tim hoặc thận.

Không dùng rượu, cà phê đậm hay nước rất lạnh để "giải nhiệt". Những đồ uống này có thể làm mất nước thêm hoặc gây co thắt mạch.

Không chà xát da bằng cồn. Bốc hơi cồn có thể gây hạ thân nhiệt đột ngột và ngộ độc qua da, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trên bao bì các sản phẩm bù điện giải. Tham khảo ý kiến dược sĩ nếu bạn đang dùng thuốc lợi tiểu, hạ áp, hoặc có bệnh tim, thận, đái tháo đường.