Thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD): Lộ trình từ giai đoạn sớm đến muộn và cách xử lý

Thoái hóa hoàng điểm tuổi già (Age-related Macular Degeneration — AMD) là bệnh lý thoái hóa vùng hoàng điểm (macula) — phần trung tâm của võng mạc chịu trách nhiệm cho thị lực sắc nét. AMD không gây mù hoàn toàn nhưng làm mất thị lực trung tâm, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng đọc, lái xe và nhận diện khuôn mặt. (Nguồn: National Eye Institute — NIH, 2024)

AMD có hai thể chính:

• Thể khô (atrophic): Chiếm phần lớn các trường hợp. Hoàng điểm mỏng dần theo thời gian, tiến triển chậm qua 3 giai đoạn: sớm, trung gian và muộn.
• Thể ướt (neovascular): Ít gặp hơn nhưng gây mất thị lực nhanh hơn. Mạch máu bất thường mọc phía sau mắt, rỉ dịch và máu gây tổn thương hoàng điểm. Thể ướt luôn thuộc giai đoạn muộn và có thể xuất phát từ bất kỳ giai đoạn nào của thể khô. (Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Ở giai đoạn sớm, các đốm drusen nhỏ (dưới 63 micromet) xuất hiện dưới võng mạc. Đa số người bệnh không có triệu chứng và thị lực vẫn bình thường. Bệnh thường chỉ được phát hiện tình cờ khi khám mắt định kỳ có soi đáy mắt giãn đồng tử. (Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Xử lý ở giai đoạn này:

• Chưa cần điều trị đặc hiệu
• Khám mắt định kỳ mỗi 1–2 năm (hoặc theo chỉ định bác sĩ nhãn khoa)
• Bắt đầu các biện pháp phòng ngừa: bỏ thuốc lá, chế độ ăn giàu rau xanh đậm và cá

Drusen kích thước trung bình đến lớn xuất hiện, hoặc có thay đổi sắc tố võng mạc. Một số người bắt đầu thấy mờ nhẹ vùng trung tâm hoặc khó nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu, nhưng nhiều người vẫn chưa có triệu chứng rõ. (Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Đây là giai đoạn quan trọng nhất để can thiệp vì bổ sung dinh dưỡng theo công thức AREDS2 có thể giúp làm chậm tiến triển sang giai đoạn muộn:

• Vitamin C 500 mg
• Vitamin E 400 IU
• Kẽm (zinc) 80 mg + Đồng (copper) 2 mg
• Lutein 10 mg + Zeaxanthin 2 mg

(Nguồn: AREDS2 — National Eye Institute, 2013; cập nhật 2024)

Lưu ý quan trọng: Công thức AREDS2 không chứa beta-carotene (khác với AREDS ban đầu), vì beta-carotene làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người hút thuốc hoặc từng hút thuốc. Người hút thuốc hoặc đã từng hút thuốc cần chọn đúng sản phẩm AREDS2. (Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Ở giai đoạn muộn, người bệnh thường nhận thấy:

• Đường thẳng trông bị cong, gợn sóng (dấu hiệu đặc trưng)
• Vùng mờ hoặc điểm mù ở trung tâm thị trường, có thể lan rộng dần
• Màu sắc nhìn nhạt hơn, khó nhìn trong ánh sáng yếu

(Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Phương pháp điều trị giai đoạn muộn:

• Thể ướt: Tiêm thuốc kháng VEGF (anti-VEGF) vào mắt — đây là phương pháp chính, giúp ngăn chặn sự phát triển mạch máu bất thường và có thể bảo tồn hoặc cải thiện thị lực. Liệu pháp quang động (photodynamic therapy) cũng có thể được kết hợp. (Nguồn: NEI — NIH, 2024)
• Thể khô giai đoạn muộn: Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu. Hỗ trợ thị lực bằng kính lúp, thiết bị hỗ trợ đọc và phục hồi chức năng thị giác.

Khám ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu:

• Đường thẳng bỗng trông bị cong hoặc gợn sóng (kiểm tra bằng lưới Amsler)
• Xuất hiện vùng mờ hoặc điểm đen ở trung tâm tầm nhìn
• Thị lực giảm đột ngột một hoặc hai mắt

Khám định kỳ được khuyến cáo cho:

• Người trên 55 tuổi: khám mắt toàn diện (có soi đáy mắt giãn đồng tử hoặc chụp OCT) mỗi 1–2 năm
• Người có tiền sử gia đình bị AMD
• Người hút thuốc hoặc đã từng hút thuốc lâu năm

(Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Nhóm nguy cơ cao cần theo dõi sát:

• Người cao tuổi (trên 65): Nguy cơ AMD tăng đáng kể theo tuổi. Cần khám mắt định kỳ ngay cả khi chưa có triệu chứng.
• Người hút thuốc lá: Hút thuốc là yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được quan trọng nhất. Bỏ thuốc ở bất kỳ thời điểm nào đều có lợi.
• Người có tiền sử gia đình: AMD có yếu tố di truyền. Nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc AMD, nên bắt đầu khám sàng lọc sớm hơn.
• Người bệnh mạn tính: Tăng huyết áp và tăng cholesterol có thể làm tăng nguy cơ tiến triển AMD. Kiểm soát tốt các bệnh nền là một phần phòng ngừa.

Thực phẩm bổ sung AREDS2 có liều cao kẽm và vitamin, có thể ảnh hưởng tiêu hóa hoặc tương tác với thuốc đang dùng. Cần trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng, đặc biệt ở người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc hạ huyết áp. (Nguồn: NEI — NIH, 2024)

Thoái hóa hoàng điểm tuổi già là bệnh tiến triển theo giai đoạn, và cơ hội bảo tồn thị lực phụ thuộc nhiều vào phát hiện sớm. Khám mắt định kỳ có soi đáy mắt là cách duy nhất phát hiện AMD ở giai đoạn sớm (khi chưa có triệu chứng). Nếu đã được chẩn đoán AMD trung gian, bổ sung AREDS2 theo hướng dẫn bác sĩ có thể giúp làm chậm tiến triển. Với thể ướt, tiêm kháng VEGF là phương pháp điều trị chính cần được thực hiện càng sớm càng tốt.

Lưu ý: Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Người có nguy cơ cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ nhãn khoa.

Xem thêm: Cách bảo vệ mắt khỏe mỗi ngày · Bổ sung vitamin và khoáng chất đúng cách

Các sản phẩm dưới đây được giới thiệu dựa trên tiêu chí chứa lutein và zeaxanthin — hai carotenoid có trong công thức AREDS2 được Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ nghiên cứu, mang tính tham khảo và không thay thế tư vấn của dược sĩ hoặc bác sĩ.

• Lutein Rohto V5 (Gói 30 viên) — 495.000đ: chứa lutein và zeaxanthin hỗ trợ sức khỏe mắt.
• Lutein New (Hộp 30 viên) — 82.000đ: thực phẩm bổ sung lutein dạng viên nang.
• Eye Ruby Lutein Omekid Tobe DHA Zeaxanthin (Chai 30 viên) — 60.000đ: kết hợp lutein, zeaxanthin và DHA.
• Blueberry Lutein Ex Noguchi (Chai 60 viên) — 917.500đ: kết hợp chiết xuất blueberry và lutein.

Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Tham khảo ý kiến dược sĩ/bác sĩ trước khi sử dụng.

Lưu ý: Các sản phẩm trên là thực phẩm bổ sung chứa lutein, không phải sản phẩm AREDS2 đầy đủ công thức. Nếu bác sĩ chỉ định bổ sung AREDS2, cần chọn sản phẩm có đủ thành phần theo công thức (vitamin C, vitamin E, kẽm, đồng, lutein, zeaxanthin).

• National Eye Institute (NEI/NIH) — Age-Related Macular Degeneration (2024)
• NEI/NIH — Nutritional Supplements for Age-Related Macular Degeneration (AREDS2) (2024)
• NEI/NIH — NIH Study Confirms Benefit of Supplements in Slowing AMD (2023)
• Cleveland Clinic — Age-Related Macular Degeneration (2024)
• Mayo Clinic — Dry Macular Degeneration (2024)