Say Nắng Và Sốc Nhiệt Mùa Hè: Nhận Biết Sớm, Xử Trí Đúng Và Ai Cần Đặc Biệt Cẩn Trọng

Hiểu đơn giản, khi nhiệt độ trung tâm cơ thể tăng trên mức bình thường, cơ thể sẽ đi qua nhiều giai đoạn. Các tài liệu của Mayo Clinic và CDC thường phân chia thành hai nhóm chính.

Say nắng (heat exhaustion) là giai đoạn sớm hơn: người bệnh vã mồ hôi nhiều, da ẩm và mát, mệt lả, đau đầu, buồn nôn, chuột rút, hoa mắt. Thân nhiệt có thể tăng nhẹ nhưng thường dưới 40 độ C. Nếu được nghỉ ngơi, làm mát và bù nước đúng cách, đa số sẽ hồi phục trong 30-60 phút.

Sốc nhiệt (heatstroke) là cấp cứu y khoa: thân nhiệt trung tâm thường trên 40 độ C, da có thể nóng đỏ và khô (không còn mồ hôi), người bệnh lú lẫn, kích thích, nói sảng, co giật hoặc mất ý thức. Đây là tình huống đe dọa tính mạng và cần gọi cấp cứu ngay lập tức.

Điểm khác biệt quan trọng nhất để gia đình nhận ra là tri giác: nếu người thân lú lẫn, kích động, không trả lời đúng câu hỏi đơn giản hoặc mất ý thức khi đang trong môi trường nóng, hãy xem đó là sốc nhiệt cho đến khi được bác sĩ loại trừ.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và CDC Hoa Kỳ, một số nhóm có nguy cơ cao hơn rõ rệt vì khả năng điều nhiệt kém:

• Người từ 65 tuổi trở lên: cảm giác khát giảm, tuyến mồ hôi hoạt động kém, nhiều người đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp.
• Trẻ dưới 4 tuổi: tỷ lệ diện tích da so với cân nặng lớn, hấp thu nhiệt nhanh, chưa biết tự đòi uống nước.
• Người có bệnh nền: tim mạch, tiểu đường, bệnh thận mạn, bệnh tâm thần đang dùng một số thuốc an thần.
• Người lao động ngoài trời: công nhân xây dựng, nông dân, shipper, vận động viên tập luyện trong nắng gắt.
• Phụ nữ mang thai và người đang sốt cấp tính.

Rượu bia, cà phê nhiều cũng làm cơ thể mất nước và giảm khả năng điều nhiệt, nên cần hạn chế trong những ngày nắng gay gắt.

Cơ thể thường gửi tín hiệu sớm trước khi tình trạng nặng lên. Khi làm việc hoặc di chuyển trong nắng, hãy để ý các dấu hiệu sau ở bản thân và người xung quanh:

• Đau đầu, chóng mặt, hoa mắt, mệt bất thường.
• Vã mồ hôi nhiều, cảm giác nóng ran trong người.
• Chuột rút ở bắp chân, bụng, cánh tay.
• Buồn nôn, chán ăn, khát nhiều nhưng uống vào lại buồn nôn.
• Nước tiểu ít, sẫm màu.
• Nhịp tim nhanh, thở nhanh, cảm giác tim đập mạnh.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu trên, đó là lúc cần dừng hoạt động ngay, vào chỗ mát, cởi bớt quần áo và bù nước. Đừng cố gắng "ráng thêm chút nữa" — đây là giai đoạn dễ chuyển xấu rất nhanh.

Theo hướng dẫn của NHS (Anh) và CDC, khi nghi ngờ một người bị say nắng hoặc sốc nhiệt, hãy làm đồng thời các bước sau trong khi chờ trợ giúp y tế:

1. Đưa vào nơi mát, thoáng gió: bóng cây, trong nhà có quạt hoặc điều hòa. Cho nằm nghiêng nếu có nôn, kê đầu và nâng chân cao.
2. Cởi bớt quần áo, nới lỏng thắt lưng, giày.
3. Làm mát tích cực: lau cơ thể bằng nước mát (không phải nước đá), đặc biệt ở nách, bẹn, cổ, trán. Có thể dùng quạt, xịt sương nước lên da. Chườm khăn mát liên tục.
4. Bù nước từ từ nếu người bệnh tỉnh: dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, nước lọc, nước có chút muối. Uống từng ngụm nhỏ. Không ép uống khi người bệnh lú lẫn hoặc đang nôn.
5. Gọi cấp cứu 115 ngay khi: người bệnh mất ý thức dù chỉ thoáng qua, co giật, sốt rất cao, nôn liên tục, tri giác thay đổi, hoặc không cải thiện sau 30 phút.

Tránh những việc sau: ngâm cả người vào nước đá (có thể gây co mạch và rối loạn nhịp tim), tự ý dùng thuốc hạ sốt paracetamol hoặc ibuprofen để "hạ nhiệt" trong say nắng — các thuốc này không có tác dụng ở đây và có thể hại gan, thận.

Khi cơ thể mất nước qua mồ hôi, không chỉ mất nước mà còn mất muối khoáng (natri, kali, clorua). Nếu chỉ uống nước lọc liên tục với khối lượng lớn trong khi chảy nhiều mồ hôi, có thể gặp tình trạng hạ natri máu — gây buồn nôn, đau đầu, thậm chí co giật.

Một số nguyên tắc đơn giản:

• Uống đủ đều đặn, không đợi khát: mỗi 15-20 phút uống 100-200 ml khi làm việc ngoài trời.
• Dùng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ trên nhãn khi đã ra mồ hôi nhiều hoặc có dấu hiệu chóng mặt.
• Nước dừa, nước canh loãng, nước ép trái cây pha loãng là lựa chọn dễ uống ở nhà.
• Tránh rượu bia, cà phê nhiều, nước ngọt có ga đậm — không giúp bù điện giải mà còn lợi tiểu.
• Người có bệnh tim, thận mạn tính cần hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp trước khi bù nhiều.

Ở nhà, một "hộp sơ cứu mùa hè" nên có: vài gói oresol, nhiệt kế, khăn lau mát, nước uống đóng chai.

Phòng ngừa vẫn hiệu quả hơn mọi biện pháp sơ cứu. Một số thói quen đơn giản nhưng giúp ích rất nhiều trong các đợt nắng nóng trên 35 độ C:

• Tránh ra ngoài từ 11h-15h — khung giờ nắng gay gắt nhất. Nếu bắt buộc, đội mũ rộng vành, mặc áo dài tay sáng màu, dùng khẩu trang thoáng.
• Đặt lịch uống nước cho người cao tuổi và trẻ nhỏ: không đợi khát. Mỗi 1-2 giờ nhắc một lần.
• Không để trẻ em hoặc người già một mình trong xe hơi đóng kín — nhiệt độ có thể tăng lên trên 50 độ C chỉ sau 15 phút.
• Giữ nhà thông thoáng: mở cửa vào sáng sớm và tối, rèm kéo vào buổi trưa, bật quạt hoặc điều hòa khi cần.
• Tập thể dục vào sáng sớm hoặc chiều muộn, giảm cường độ trong đợt nóng đỉnh điểm.
• Kiểm tra thuốc đang dùng: nhiều thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp, thuốc chống trầm cảm ảnh hưởng khả năng điều nhiệt. Hãy hỏi bác sĩ có cần điều chỉnh trong đợt nóng không.

Với người làm ngoài trời, các công ty và gia đình nên bố trí chỗ nghỉ có bóng mát, nước mát và quạt để người lao động có thể "tái làm mát" 10-15 phút mỗi giờ.

• Người bệnh mất ý thức, lơ mơ, nói sảng, co giật.
• Thân nhiệt đo được trên 40 độ C hoặc cảm giác nóng rực và da khô, không ra mồ hôi.
• Nôn liên tục không uống được nước.
• Đau ngực, khó thở, tim đập nhanh không đều.
• Trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi mệt lả, lừ đừ, khóc không ra nước mắt, tiểu rất ít.
• Triệu chứng không cải thiện sau 30 phút nghỉ ngơi và bù nước.

Khi chờ cấp cứu, tiếp tục làm mát và theo dõi mạch, thở. Mọi phút chậm trễ đều làm tăng nguy cơ tổn thương não, tim và thận.

• Say nắng và sốc nhiệt không phải "bệnh nhẹ của mùa hè". Sốc nhiệt có thể gây tử vong nếu không được xử trí kịp thời.
• Không tự dùng thuốc hạ sốt để "hạ nhiệt" cho người say nắng — các thuốc này không tác dụng ở đây.
• Dung dịch oresol phải pha đúng tỷ lệ ghi trên nhãn. Pha loãng quá hoặc đặc quá đều nguy hiểm.
• Bù nước ở người suy tim, suy thận cần theo hướng dẫn của bác sĩ, không uống theo cảm tính.
• Nhiệt độ cao kéo dài còn làm nặng thêm bệnh tim mạch, hô hấp sẵn có — cần theo dõi sát.

Mùa nóng ở Việt Nam ngày càng kéo dài và khắc nghiệt hơn. Hiểu đúng sự khác nhau giữa say nắng và sốc nhiệt, biết sơ cứu 10 phút đầu và chủ động phòng tránh là ba "lớp bảo vệ" mà mỗi gia đình đều có thể học được. Với người cao tuổi, trẻ nhỏ và người phải làm việc ngoài trời, sự quan tâm hằng ngày của người thân quan trọng không kém so với bất kỳ loại thuốc nào.