Người Cao Tuổi Dùng Nhiều Loại Thuốc: Tương Tác Thuốc và Những Điều Cần Biết

Cơ thể người cao tuổi trải qua nhiều thay đổi sinh lý ảnh hưởng trực tiếp đến cách thuốc được hấp thu, phân phối, chuyển hoá và bài tiết — còn gọi là dược động học:

• Thận lọc thuốc chậm hơn: Chức năng thận giảm dần theo tuổi (khoảng 1% mỗi năm sau 40 tuổi), khiến nhiều thuốc tích luỹ trong cơ thể lâu hơn, tăng nguy cơ độc tính. Ví dụ: digoxin, metformin, kháng sinh nhóm aminoglycoside.
• Gan chuyển hoá thuốc kém hơn: Khối lượng gan và lưu lượng máu qua gan giảm, làm chậm phân giải nhiều loại thuốc.
• Thành phần cơ thể thay đổi: Mỡ cơ thể tăng, cơ giảm, nước trong cơ thể giảm — ảnh hưởng đến phân phối thuốc tan trong nước và tan trong dầu.
• Protein máu albumin giảm: Nhiều thuốc liên kết với albumin, khi albumin thấp, lượng thuốc tự do (hoạt động) trong máu tăng cao hơn bình thường.
• Nhạy cảm hơn với tác dụng phụ: Hệ thần kinh trung ương và hệ tim mạch của người cao tuổi nhạy cảm hơn với nhiều loại thuốc.

Tương tác thuốc xảy ra khi hai hoặc nhiều loại thuốc ảnh hưởng đến hiệu quả hoặc tác dụng phụ của nhau. Một số cặp tương tác nguy hiểm thường gặp ở người cao tuổi:

• Thuốc loãng máu (warfarin) + aspirin hoặc ibuprofen: Tăng mạnh nguy cơ chảy máu đường tiêu hoá và xuất huyết não
• Thuốc hạ áp + thuốc lợi tiểu: Có thể gây tụt huyết áp đột ngột, nguy cơ ngã và chấn thương đầu
• Statin (hạ cholesterol) + một số kháng sinh (clarithromycin, erythromycin): Tăng nồng độ statin trong máu, nguy cơ viêm cơ nặng (tiêu cơ vân)
• Thuốc ngủ, an thần + thuốc kháng histamine: Tăng tác dụng ức chế thần kinh, gây buồn ngủ quá mức, lú lẫn, té ngã
• Metformin (tiểu đường) + thuốc cản quang iod: Nguy cơ nhiễm toan lactic — cần tạm dừng metformin trước khi chụp CT có cản quang

Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí The Lancet, người dùng 5 loại thuốc trở lên có xác suất gặp tương tác thuốc lâm sàng lên đến 50%, và con số này tăng lên 100% khi dùng 8 thuốc trở lên.

Nhiều người cao tuổi nghĩ thuốc không kê đơn (OTC) là an toàn tuyệt đối. Thực tế không hoàn toàn như vậy:

• Thuốc kháng viêm NSAID (ibuprofen, naproxen): Dùng kéo dài tăng nguy cơ loét dạ dày, suy thận và tăng huyết áp ở người cao tuổi. Nhóm thuốc này nên dùng hết sức thận trọng nếu đang uống thuốc loãng máu, thuốc hạ áp hoặc có bệnh thận.
• Thuốc kháng histamine thế hệ 1 (diphenhydramine, chlorpheniramine): Gây lú lẫn, bí tiểu, táo bón và buồn ngủ mạnh ở người cao tuổi. Nhiều tổ chức y tế không khuyến cáo dùng cho người trên 65 tuổi.
• Thuốc nhuận tràng kích thích: Dùng thường xuyên làm ruột phụ thuộc vào thuốc, mất kali máu.
• Thuốc ho + thuốc cảm OTC: Thường chứa nhiều hoạt chất kết hợp (kháng histamine, giảm đau, thuốc ngủ) có thể tương tác với thuốc đang dùng.

Để giảm thiểu nguy cơ, Mayo Clinic và Cục Quản lý Dược Việt Nam khuyến nghị các nguyên tắc sau:

• Mang theo danh sách thuốc đầy đủ khi đi khám bệnh, bao gồm cả thuốc OTC, thực phẩm chức năng và thảo dược. Nhiều tương tác thuốc xảy ra vì bác sĩ không biết bệnh nhân đang dùng gì.
• Dùng một nhà thuốc duy nhất: Dược sĩ tại nhà thuốc quen có thể kiểm tra lịch sử dùng thuốc và phát hiện tương tác nguy hiểm.
• Không tự ngưng hoặc tự thêm thuốc: Chỉ thay đổi phác đồ theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Uống thuốc đúng giờ, đúng liều: Sử dụng hộp chia thuốc theo ngày/tuần để tránh quên hoặc uống nhầm.
• Hỏi dược sĩ trước khi mua thuốc OTC hoặc thực phẩm chức năng mới.
• Không nghiền hoặc bẻ viên thuốc trừ khi có hướng dẫn: một số thuốc có lớp bao đặc biệt kiểm soát giải phóng, nếu phá vỡ sẽ thay đổi tác dụng.

Người cao tuổi và người chăm sóc cần chú ý các dấu hiệu có thể là tác dụng phụ của thuốc hoặc tương tác thuốc:

• Lú lẫn, mất nhớ đột ngột, thay đổi nhân cách — đây không phải lúc nào cũng do bệnh sa sút trí tuệ, có thể do thuốc
• Té ngã không rõ lý do — có thể do tụt huyết áp tư thế (khi đứng dậy đột ngột)
• Buồn nôn, đau bụng, phân đen — dấu hiệu xuất huyết tiêu hoá
• Phù chân, khó thở — tác dụng phụ của một số thuốc tim mạch hoặc NSAID
• Nước tiểu ít hoặc sẫm màu — dấu hiệu tổn thương thận
• Da vàng, mắt vàng — tổn thương gan

Khi gặp bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi bắt đầu dùng thuốc mới, hãy liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ ngay.

Dược sĩ là chuyên gia về thuốc và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ người cao tuổi khỏi các rủi ro của đa dùng thuốc:

• Rà soát thuốc định kỳ (medication review): Kiểm tra toàn bộ danh sách thuốc để phát hiện tương tác, trùng lặp hoặc thuốc không còn cần thiết
• Tư vấn cách dùng thuốc đúng: Thời điểm uống, thức ăn nào nên tránh (ví dụ: bưởi có thể ảnh hưởng đến nhiều loại thuốc)
• Hỗ trợ tuân thủ điều trị: Giải thích tác dụng phụ thường gặp và cách xử lý để người bệnh không tự bỏ thuốc

Tại Việt Nam, nhiều nhà thuốc lớn và bệnh viện đã có dịch vụ tư vấn dược lâm sàng miễn phí. Đừng ngần ngại hỏi dược sĩ bất cứ câu hỏi nào về thuốc đang dùng.

Người cao tuổi nên đến gặp bác sĩ hoặc dược sĩ trong các tình huống sau:

• Đang dùng từ 5 loại thuốc trở lên và chưa bao giờ được rà soát toàn bộ phác đồ
• Mới được kê thêm thuốc từ một bác sĩ khác và không chắc có tương tác không
• Xuất hiện triệu chứng mới bất thường sau khi bắt đầu dùng thuốc
• Hay quên uống thuốc hoặc không chắc mình đã uống chưa
• Khó nuốt thuốc viên
• Gặp khó khăn về tài chính ảnh hưởng đến việc mua thuốc đầy đủ

Khám sức khoẻ định kỳ 6 tháng/lần được khuyến cáo cho tất cả người cao tuổi, và trong mỗi lần khám nên mang theo toàn bộ thuốc đang dùng (kể cả thuốc OTC và thực phẩm chức năng) để bác sĩ và dược sĩ rà soát.