Celiac Disease & Dị Ứng Gluten: Phân Biệt & Quản Lý

Bệnh celiac là bệnh tự miễn, không phải dị ứng thực phẩm hoặc thứ gì đó mà bạn có thể "chữa khỏi" bằng cách ăn ít gluten hơn. Khi một người bị celiac ăn gluten, hệ miễn dịch phản ứng bằng cách tấn công lớp niêm mạc của ruột non. Gluten (một loại protein trong lúa mạch, lúa, yến mạch) được phân tích thành một hợp chất gọi là gliadin. Các tế bào miễn dịch nhầm lẫn gliadin là một tác nhân gây bệnh và tấn công nó cũng như các tế bào ruột lành mạnh gần đó.

Điều này dẫn đến:

• Viêm ruột
• Tổn thương lớp niêm mạc ruột non (atrophy of villi)
• Suy dinh dưỡng
• Các biến chứng khác

Diều quan trọng cần lưu ý là celiac không phải là thứ mà bạn phát triển - nó là một tình trạng mà bạn sinh ra với tiềm năng của nó. Nếu bạn có các gen liên quan đến celiac (HLA-DQ2 hoặc HLA-DQ8), bạn có thể phát triển bệnh nếu được tiếp xúc với gluten.

Có ba tình trạng liên quan đến gluten, nhưng chúng rất khác nhau:

1. Bệnh Celiac:

• Bệnh tự miễn
• Gây tổn thương lớp niêm mạc ruột non
• Xét nghiệm chẩn đoán: xét nghiệm máu (tìm kháng thể), sinh thiết ruột (cho thấy tổn thương villi)
• Điều trị: Chế độ ăn uống không gluten suốt đời
• Ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số
• Có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng nếu không được chẩn đoán

2. Nhạy Cảm Gluten Không Celiac (NCGS):

• Không phải bệnh tự miễn (mặc dù có thể liên quan đến hệ miễn dịch nhưng không theo cách giống như celiac)
• Không gây tổn thương ruột lâu dài
• Xét nghiệm chẩn đoán: Không có xét nghiệm chính thức (được chẩn đoán bằng cách loại trừ celiac và dị ứng)
• Điều trị: Chế độ ăn uống ít gluten hoặc không gluten
• Ảnh hưởng đến khoảng 6% dân số
• Các triệu chứng thường giống celiac nhưng ít nghiêm trọng hơn

3. Dị Ứng Lúa Mạch:

• Dị ứng thực phẩm thực sự (không phải bệnh tự miễn)
• Gây phản ứng miễn dịch tiếp xúc (giống như dị ứng bào
• Xét nghiệm chẩn đoán: Xét nghiệm da, xét nghiệm máu cho IgE
• Điều trị: Tránh lúa mạch hoàn toàn
• Hiếm hơn celiac
• Có thể gây phản ứng nghiêm trọng (anaphylaxis)

Lưu ý quan trọng: Chỉ những người bị celiac mới cần duy trì chế độ ăn không gluten suốt đời. Những người bị nhạy cảm gluten có thể có thể chịu được một số gluten hoặc có thể dung nạp được các loại gluten khác nhau.

Các triệu chứng của celiac và NCGS có thể giống nhau, nhưng celiac thường gây ra các triệu chứng nặng hơn:

Triệu chứng tiêu hóa:

• Đau bụng hoặc co thắt
• Tiêu chảy hoặc táo bón
• Buồn nôn hoặc nôn
• Đầy bụng hoặc đầy hơi
• Khí hoặc nước trong bụng
• Lỗ hậu môn béo hoặc có mùi hôi

Triệu chứng toàn thân:

• Mệt mỏi
• Sốt hoặc lạnh
• Đau đầu
• Sỏi lạnh

Triệu chứng do suy dinh dưỡng (đặc biệt trong celiac):

• Thiếu máu (mệt mỏi, hơi chóng mặt)
• Thiếu sắt hoặc vitamin B12
• Thiếu protein (sưng chân, mất cơ bắp)
• Thiếu canxi (xương yếu hoặc dễ gẫy)
• Thiếu vitamin D

Triệu chứng da:

• Dermatitis herpetiformis (nổi da giống như nhiều mụn nước nhỏ, ngứa, có thể trở thành vết scar)
• Phát ban hoặc ngứa

Triệu chứng tâm thần:

• Trầm cảm hoặc lo lắng
• Khó tập trung hoặc sự mất chú ý
• Những thay đổi tâm trạng

Triệu chứng khác:

• Rơi tóc
• Móng tay yếu hoặc sụp xuống
• Vô sinh hoặc khó mang thai
• Tuổi dậy thì muộn ở trẻ em

Lưu ý: Một số người bị celiac không có triệu chứng (celiac im lặng), nhưng vẫn bị tổn thương ruột. Đó là lý do tại sao screening định kỳ ở những người có rủi ro cao là rất quan trọng.

Chẩn đoán bệnh celiac liên quan đến một loạt xét nghiệm:

Xét nghiệm máu: Thiết yếu là kiểm tra các kháng thể có liên quan đến celiac:

• tTG-IgA (tissue transglutaminase IgA): Xét nghiệm nhạy cảm và cụ thể nhất cho celiac
• EMA (endomysial antibodies): Rất cụ thể cho celiac
• Total IgA: Để đảm bảo bệnh nhân không thiếu IgA (điều này có thể dẫn đến kết quả xét nghiệm âm tính sai)
• Deamidated gliadin peptide (DGP): Có thể hữu ích nếu bệnh nhân thiếu IgA

Kiểm tra di truyền:

• HLA-DQ2 hoặc HLA-DQ8: Hầu hết mọi người bị celiac mang một trong những gen này. Nếu bạn không mang một trong các gen này, việc phát triển celiac là rất không có khả năng

Sinh thiết ruột:

• Nếu xét nghiệm máu dương tính, thường sẽ thực hiện nội soi tiêu hóa trên (EGD) và lấy mẫu từ ruột non để kiểm tra tổn thương villi
• Điều này xác nhận chẩn đoán và đánh giá mức độ tổn thương

Xét nghiệm chức năng:

• Xét nghiệm hấp thụ mỡ
• Xét nghiệm D-xylose
• Các xét nghiệm khác để đánh giá sức khỏe ruột

Lưu ý quan trọng: Xét nghiệm phải được thực hiện khi bạn vẫn ăn gluten. Nếu bạn đã bỏ gluten, xét nghiệm có thể âm tính sai và chẩn đoán có thể bị trì hoãn.

Chế độ điều trị duy nhất được chứng minh cho bệnh celiac là một chế độ ăn không gluten suốt đời. Điều này có nghĩa là tránh hoàn toàn bất cứ thứ gì có chứa gluten.

Các loại thực phẩm không chứa gluten (có thể ăn):

• Thịt, cá, trứng
• Sữa và sản phẩm từ sữa (phô mai, sữa chua)
• Trái cây và rau quả
• Gạo, khoai tây, bánh mì không gluten
• Thực phẩm từ ngô hoặc ngô
• Từ các loại hạt: đậu phộng, hạnh nhân
• Lúa mạch, Lúa mạch
• Yến mạch không kiểm soát gluten (hầu hết yến mạch được sản xuất được kiểm soát gluten)

Các loại thực phẩm chứa gluten (tránh):

• Lúa mạch, lúa, kệ (hầu hết bánh mì, bánh quy, bánh kẹo)
• Pasta từ lúa mạch hay lúa
• Bột mì
• Một số loại xà phòng, nước sốt, và gia vị
• Một số loại thuốc
• Một số loại chất bổ sung

Bạn phải là cẩn thận:

• Kiểm tra nhãn thực phẩm
• Yêu cầu nhà hàng và đầu bếp về cách ăn không chứa gluten
• Tránh nhiễm chéo (sử dụng các bề mặt khác nhau cho thực phẩm không gluten)
• Thậm chí một lượng nhỏ gluten (thấp hơn 20 ppm) có thể gây tổn thương ở một số bệnh nhân

Điều tích cực:

• Ngày nay có rất nhiều tùy chọn thực phẩm không gluten
• Lâu dài, chế độ ăn không gluten dẫn đến sự chữa lành hoàn toàn của ruột
• Các triệu chứng thường cải thiện trong vòng 1-2 tuần, tổn thương ruột cải thiện trong vòng 3-6 tháng

Nhạy cảm gluten không celiac (NCGS) là tình trạng gây các triệu chứng giống celiac nhưng không có tổn thương ruột lâu dài hoặc các kháng thể liên quan đến celiac.

Đặc điểm:

• Gây các triệu chứng tiêu hóa và toàn thân giống celiac
• Không có xét nghiệm chính thức (được chẩn đoán bằng cách loại trừ celiac và dị ứng)
• Không gây tổn thương villi ruột
• Ảnh hưởng đến khoảng 6% dân số (nhiều hơn celiac)
• Nguyên nhân chưa được rõ ràng nhưng có thể liên quan đến FODMAP, carbohydrate khác, hoặc các thành phần khác trong ngũ cốc

Điều trị:

• Chế độ ăn ít gluten hoặc không gluten
• Một số bệnh nhân có thể dung nạp một số gluten
• Có thể thử loại bỏ gluten trong 4-6 tuần để xem liệu triệu chứng cải thiện

Lưu ý: NCGS không cần phải tuân thủ chế độ ăn không gluten chặt chẽ như celiac. Nếu triệu chứng cải thiện nhưng không hoàn toàn biến mất, có thể những triệu chứng khác được gây ra bởi các thành phần khác trong thực phẩm.

Sống với celiac hoặc NCGS đòi hỏi một số điều chỉnh, nhưng hầu hết mọi người thích ứng tốt:

Giáo dục:

• Tìm hiểu về gluten ở đâu
• Tham gia vào các nhóm hỗ trợ celiac
• Đọc nhãn thực phẩm

Kế hoạch bữa ăn:

• Nấu ăn ở nhà có thể dễ dàng hơn là ăn ngoài
• Lên kế hoạch bữa ăn và chuẩn bị sau
• Giữ các tùy chọn thực phẩm không gluten tại tay

Ăn ngoài:

• Ghi chú các nhà hàng an toàn
• Liên lạc nhà hàng trước để thảo luận về các tùy chọn
• Hỏi về nguyên liệu và cách chuẩn bị

Xã hội:

• Giáo dục gia đình và bạn bè về tình trạng của bạn
• Đưa thực phẩm của riêng bạn cho các cuộc tụ họp nếu cần thiết
• Tìm cộng đồng những người có cùng tình trạng

Sức khỏe tiêu hóa:

• Xem xét các probiotic (mặc dù bằng chứng hỗn hợp)
• Hỗ trợ sức khỏe đường ruột với chế độ ăn giàu chất xơ
• Uống đủ nước

Kiểm tra định kỳ:

• Xét nghiệm máu định kỳ để kiểm tra tuân thủ chế độ ăn và thiếu dinh dưỡng
• Kiểm tra mật độ xương để theo dõi sức khỏe xương
• Kiểm tra các thủ phục vụ khác (bệnh tuyến giáp là phổ biến ở những người bị celiac)