Viêm Tai Giữa Ở Trẻ Nhỏ: Dấu Hiệu, Chăm Sóc Tại Nhà Và Khi Nào Cần Đến Bác Sĩ

Viêm tai giữa là gì và vì sao trẻ nhỏ dễ bị

Tai giữa là khoang nằm phía sau màng nhĩ, chứa ba xương con giúp dẫn truyền âm thanh. Khi bị cảm lạnh, cúm, viêm mũi họng, niêm mạc của vòi nhĩ sưng lên làm dịch không thoát được, dẫn đến viêm tai giữa cấp (AOM) hoặc viêm tai giữa ứ dịch (OME) — hai tình trạng khác nhau cần được phân biệt.

Ở trẻ nhỏ, vòi nhĩ ngắn hơn, nằm ngang hơn so với người lớn, khiến dịch và vi khuẩn từ vùng mũi họng dễ đi vào tai giữa hơn. AAP ghi nhận khoảng 5 trong 6 trẻ em sẽ có ít nhất một lần viêm tai giữa trước 3 tuổi.

Dấu hiệu nhận biết viêm tai giữa ở trẻ

Với trẻ đã biết nói, trẻ có thể than đau tai, nhức bên tai, nghe kém. Với trẻ nhỏ chưa biết nói, ba mẹ cần để ý các biểu hiện sau:

• Quấy khóc, khó dỗ, đặc biệt sau khi đang bị cảm lạnh.
• Sốt (có thể từ sốt nhẹ đến sốt cao).
• Kéo tai, dụi tai, ôm tai.
• Ngủ không ngon, dậy đêm khóc.
• Bỏ bú, chán ăn, khó chịu khi nằm (tư thế nằm làm tăng áp lực tai giữa).
• Chảy dịch, mủ từ tai (nếu màng nhĩ đã thủng).
• Giảm phản ứng với âm thanh quen thuộc, đáp ứng chậm khi được gọi tên.

Phân biệt nhanh: viêm tai giữa cấp thường đau nhiều, sốt, trẻ quấy; viêm tai giữa ứ dịch thường ít đau, ít sốt nhưng có thể ảnh hưởng thính lực tạm thời và kéo dài nhiều tuần.

Chăm sóc hỗ trợ tại nhà

Theo AAP và NHS, phần lớn viêm tai giữa cấp ở trẻ trên 2 tuổi có triệu chứng nhẹ đến vừa có thể được theo dõi 24–48 giờ trước khi quyết định dùng kháng sinh, vì nhiều trường hợp tự khỏi. Trong thời gian này, chăm sóc hỗ trợ gồm:

Giảm đau, hạ sốt

Có thể dùng paracetamol hoặc ibuprofen theo đúng cân nặng, khoảng cách liều và hướng dẫn của dược sĩ/bác sĩ. Paracetamol thường là lựa chọn đầu tay cho trẻ; ibuprofen chống chỉ định ở trẻ dưới 3 tháng tuổi hoặc trẻ bị mất nước.

Làm thông mũi

Rửa mũi bằng nước muối sinh lý 0,9% nhỏ hoặc xịt, hút mũi nhẹ nhàng giúp giảm áp lực lên vòi nhĩ, đặc biệt trước khi ngủ và sau khi tắm. Đây là kỹ thuật được Bệnh viện Nhi Trung Ương và NHS khuyến nghị.

Tư thế và môi trường

Cho trẻ nằm đầu cao hơn một chút, tránh cho bú nằm ngửa (với trẻ sơ sinh). Giữ phòng thoáng, tránh khói thuốc lá — khói thuốc là yếu tố làm tăng nguy cơ và kéo dài viêm tai giữa.

Uống đủ nước

Trẻ sốt dễ mất nước. Bù bằng sữa mẹ, sữa công thức theo cữ, nước, oresol nếu có sốt cao hoặc nôn nhiều.

Khi nào cần kháng sinh và khi nào chỉ theo dõi

Quyết định dùng kháng sinh do bác sĩ đưa ra dựa trên tuổi, mức độ nặng và bên tai bị ảnh hưởng. Theo hướng dẫn AAP:

• Trẻ dưới 6 tháng: hầu hết được điều trị kháng sinh.
• Trẻ 6 tháng – 2 tuổi với viêm tai giữa cấp hai bên hoặc triệu chứng nặng: thường dùng kháng sinh.
• Trẻ trên 2 tuổi với triệu chứng nhẹ/vừa một bên: có thể theo dõi 24–48 giờ, nếu không cải thiện thì dùng kháng sinh.

Không tự mua kháng sinh cho trẻ. Dùng sai loại, sai liều có thể không hiệu quả và tăng đề kháng kháng sinh — một vấn đề y tế công cộng được WHO cảnh báo nhiều năm qua.

Khi nào cần đi khám?

Đưa trẻ đi khám ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Trẻ dưới 6 tháng tuổi có dấu hiệu nghi viêm tai giữa — luôn cần bác sĩ khám.
• Đau tai dữ dội, không giảm sau khi dùng thuốc hạ sốt/giảm đau đúng liều.
• Sốt ≥ 39°C kéo dài trên 48 giờ hoặc quay lại sau khi đã hạ.
• Chảy dịch, chảy máu hoặc mủ từ tai.
• Trẻ li bì, khó đánh thức, co giật, cứng gáy, nôn nhiều.
• Sưng đau sau tai, tai đỏ, da vùng sau tai nóng và đau khi ấn — có thể nghi viêm xương chũm.
• Đã viêm tai giữa tái đi tái lại nhiều đợt trong 6 tháng hoặc nghi ảnh hưởng thính lực.

Lưu ý quan trọng

• Không tự nhỏ dầu, tinh dầu, thuốc của người lớn hoặc nước ép thực vật vào tai trẻ — có thể gây bỏng niêm mạc, đặc biệt nếu màng nhĩ đã thủng.
• Không ngoáy tăm bông sâu vào ống tai.
• Không tự mua kháng sinh; dùng đúng loại và đủ liệu trình theo chỉ định.
• Tránh cho trẻ tiếp xúc với khói thuốc lá.
• Tiêm vaccine phế cầu và vaccine cúm theo khuyến cáo của Bộ Y tế giúp giảm nguy cơ viêm tai giữa.
• Với trẻ em, phụ nữ mang thai/cho con bú và người có bệnh nền, luôn tham khảo bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc hay sản phẩm bổ sung nào.

Kết luận

Viêm tai giữa là bệnh phổ biến ở trẻ nhỏ. Phần lớn có thể cải thiện với chăm sóc hỗ trợ và theo dõi, nhưng một số trường hợp cần kháng sinh đúng chỉ định. Nhận biết sớm, giảm đau an toàn, rửa mũi đúng cách và biết khi nào cần đi khám là ba chìa khoá giúp ba mẹ chủ động hơn.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc tư vấn của bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng bất kỳ thuốc nào. Nguồn: AAP, NHS, Mayo Clinic, WHO, Bệnh viện Nhi Trung Ương.