Viêm kết mạc (đau mắt đỏ): Nguyên nhân, triệu chứng & cách xử lý

Viêm kết mạc là phản ứng viêm của kết mạc — lớp màng trong suốt bao phủ phần trắng của mắt và lót bên trong mí mắt. Khi bị viêm, các mạch máu nhỏ trong kết mạc giãn nở, khiến mắt trông đỏ hoặc hồng. (Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Ba loại viêm kết mạc phổ biến

• Viêm kết mạc do virus: Phổ biến nhất, thường do adenovirus. Hay đi kèm cảm lạnh hoặc nhiễm trùng hô hấp trên. Mắt đỏ, chảy nước mắt nhiều, ghèn trong hoặc trắng. Lây lan mạnh, đặc biệt trong 2 tuần đầu.
• Viêm kết mạc do vi khuẩn: Gây ghèn vàng-xanh dính, mắt có thể bị dính khó mở khi thức dậy. Cũng lây qua tiếp xúc. Có thể cần kháng sinh nhỏ mắt.
• Viêm kết mạc dị ứng: Do phấn hoa, bụi, lông thú, hoặc mỹ phẩm. Ngứa nhiều là triệu chứng nổi bật. Thường ở cả hai mắt. Không lây.

(Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Các triệu chứng viêm kết mạc có thể khác nhau tùy nguyên nhân, nhưng thường bao gồm:

• Mắt đỏ hoặc hồng (một hoặc cả hai mắt)
• Cảm giác cộm, rát, nóng trong mắt
• Chảy nước mắt nhiều hơn bình thường
• Ghèn: trong/trắng (virus), vàng-xanh dính (vi khuẩn), hoặc kèm ngứa dữ (dị ứng)
• Mí mắt sưng nhẹ
• Mắt dính khi thức dậy (đặc biệt với nhiễm khuẩn)

(Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Phân biệt nhanh qua ghèn mắt

Ghèn loãng, trong → nghĩ nhiều đến virus hoặc dị ứng. Ghèn đặc, vàng-xanh, mắt dính buổi sáng → nghĩ nhiều đến vi khuẩn. Ngứa nhiều, cả hai mắt, kèm hắt hơi hoặc ngạt mũi → nghĩ nhiều đến dị ứng. Tuy nhiên, chỉ bác sĩ mới xác định chính xác nguyên nhân.

Phần lớn viêm kết mạc do virus và dị ứng có thể xử lý tại nhà và tự khỏi trong 1–2 tuần:

Vệ sinh mắt đúng cách

• Rửa tay kỹ trước và sau khi chạm vào mắt
• Dùng bông gạc thấm nước đun sôi để nguội hoặc nước muối sinh lý, lau nhẹ nhàng từ khóe mắt trong ra ngoài
• Mỗi lần lau dùng miếng bông mới, mỗi mắt dùng bông riêng
• Lau ghèn 2–4 lần/ngày hoặc khi ghèn đọng nhiều

(Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Chườm mát giảm khó chịu

Đắp khăn sạch thấm nước mát lên mắt nhắm trong 5–10 phút, vài lần trong ngày. Giúp giảm sưng, rát và cộm.

Thuốc nhỏ mắt không kê đơn

Nước mắt nhân tạo (artificial tears) giúp rửa trôi tác nhân kích ứng và giảm cộm. Với viêm kết mạc dị ứng, thuốc nhỏ mắt kháng histamine không kê đơn có thể giúp giảm ngứa — hỏi dược sĩ để được tư vấn loại phù hợp. (Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Những điều cần tránh

• Không dụi mắt — làm tổn thương thêm và lây sang mắt kia
• Không đeo kính áp tròng cho đến khi hết triệu chứng hoàn toàn
• Không dùng chung khăn mặt, gối, thuốc nhỏ mắt với người khác
• Không tự ý dùng kháng sinh nhỏ mắt khi chưa có chỉ định

Viêm kết mạc phần lớn lành tính, nhưng một số dấu hiệu cần được bác sĩ đánh giá ngay:

• Đau mắt thực sự (không chỉ cộm hay rát) — có thể là dấu hiệu của viêm giác mạc hoặc viêm mống mắt
• Nhìn mờ hoặc giảm thị lực
• Nhạy sáng mạnh (sợ ánh sáng)
• Triệu chứng không cải thiện sau 7 ngày
• Trẻ sơ sinh dưới 30 ngày tuổi bị đỏ mắt hoặc chảy ghèn — cần khám ngay vì có thể liên quan đến nhiễm trùng nặng
• Ghèn mủ nhiều, mắt sưng tấy
• Người đang suy giảm miễn dịch

(Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Quan trọng: Trẻ bị đau mắt đỏ thường không cần nghỉ học nếu tổng trạng ổn, trừ khi trường/lớp có quy định riêng. (Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Viêm kết mạc do virus và vi khuẩn lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp (tay chạm mắt rồi chạm người khác, dùng chung vật dụng). Các biện pháp phòng ngừa hiệu quả:

• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, đặc biệt sau khi chạm mắt hoặc lau ghèn
• Không dùng chung khăn mặt, gối, kính, son mắt, thuốc nhỏ mắt
• Thay vỏ gối và khăn mặt hằng ngày trong thời gian bị bệnh
• Vệ sinh kính mắt thường xuyên nếu đang đeo
• Tránh chạm mắt bằng tay — thói quen khó bỏ nhưng là yếu tố lây lan hàng đầu
• Bỏ mỹ phẩm mắt đang dùng trong đợt bệnh — vi khuẩn có thể tồn tại trong sản phẩm

(Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Góc nhìn từ quầy thuốc

(Ví dụ minh họa) Vào mùa đau mắt đỏ, nhà thuốc thường tiếp nhận nhiều khách hàng đến mua kháng sinh nhỏ mắt mà không qua khám. Dược sĩ thường hỏi: "Mắt có ghèn vàng-xanh dính không? Đau hay chỉ cộm? Bao lâu rồi?" — vì phần lớn đau mắt đỏ do virus, không cần kháng sinh, chỉ cần nước muối sinh lý và vệ sinh đúng cách. Dùng kháng sinh nhỏ mắt khi không cần thiết không rút ngắn thời gian bệnh mà còn có thể gây kích ứng thêm.

Một số nhóm đối tượng cần thận trọng đặc biệt khi bị viêm kết mạc:

• Trẻ sơ sinh (dưới 30 ngày): Đỏ mắt hoặc ghèn ở trẻ sơ sinh cần khám ngay — có thể là nhiễm trùng nặng (gonococcal, chlamydia) cần điều trị khẩn cấp. (Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)
• Người đeo kính áp tròng: Ngừng đeo ngay khi có triệu chứng. Vứt bỏ cặp kính áp tròng đang dùng và dung dịch ngâm. Chỉ đeo lại sau khi hết triệu chứng hoàn toàn ít nhất 24 giờ.
• Phụ nữ mang thai: Phần lớn thuốc nhỏ mắt không kê đơn an toàn, nhưng nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.
• Người suy giảm miễn dịch: Viêm kết mạc có thể diễn tiến phức tạp hơn, cần khám sớm hơn thông thường.
• Người lớn tuổi: Nếu kèm đau mắt hoặc giảm thị lực, cần khám để loại trừ glaucoma cấp hoặc viêm giác mạc.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ nhãn khoa.

Đau mắt đỏ bao lâu thì khỏi?

Viêm kết mạc do virus thường khỏi trong 1–2 tuần mà không cần điều trị đặc hiệu. Viêm kết mạc vi khuẩn có thể khỏi nhanh hơn (5–7 ngày) nếu dùng kháng sinh nhỏ mắt đúng chỉ định. Viêm kết mạc dị ứng thường cải thiện khi tránh được tác nhân gây dị ứng. (Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

Đau mắt đỏ có cần dùng kháng sinh không?

Không phải lúc nào cũng cần. Viêm kết mạc do virus (chiếm phần lớn) không đáp ứng với kháng sinh. Kháng sinh nhỏ mắt chỉ cần thiết khi xác định hoặc nghi ngờ cao nhiễm khuẩn (ghèn mủ vàng-xanh kéo dài). Việc kê kháng sinh cần có chỉ định của bác sĩ.

Bị đau mắt đỏ có cần nghỉ học/nghỉ làm không?

Theo hướng dẫn của NHS, người bị đau mắt đỏ thường không cần nghỉ học hoặc nghỉ làm, trừ khi cảm thấy quá mệt. Tuy nhiên, tại Việt Nam, nhiều trường học và cơ quan có quy định riêng, đặc biệt trong mùa dịch. Nên liên hệ trường/cơ quan để biết chính sách cụ thể. (Nguồn: NHS — Conjunctivitis, 2024)

• NHS — Conjunctivitis (2024)
• CDC — Conjunctivitis (Pink Eye) (2024)
• MedlinePlus — Conjunctivitis (2023)

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ nhãn khoa. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc nặng, vui lòng đến cơ sở y tế để được thăm khám.