Trào ngược dạ dày thực quản (GERD) ở người trưởng thành: Lối sống và lựa chọn OTC an toàn

Bình thường, cơ thắt thực quản dưới (LES) đóng kín và chỉ mở khi nuốt, ngăn dịch dạ dày trào lên. Khi LES giảm trương lực hoặc giãn không phù hợp, axit và dịch dạ dày có thể trào ngược, gây tổn thương niêm mạc thực quản.

Theo Cleveland Clinic, các yếu tố thuận lợi cho GERD bao gồm:

• Thừa cân, béo phì — tăng áp lực ổ bụng.
• Ăn quá no, ăn muộn trước khi ngủ.
• Hút thuốc lá, uống rượu bia.
• Một số thuốc: NSAID, chẹn kênh canxi, nitrate, một số thuốc trầm cảm.
• Thoát vị hoành (hiatal hernia).
• Mang thai (thay đổi nội tiết và áp lực ổ bụng).
• Stress kéo dài — không phải nguyên nhân trực tiếp nhưng làm triệu chứng nặng hơn.

Theo NHS UK, các triệu chứng GERD thường gặp gồm:

• Ợ nóng (heartburn): cảm giác nóng rát sau xương ức, lan lên cổ.
• Ợ chua, ợ hơi nhiều.
• Buồn nôn, đầy bụng sau ăn.
• Đau hoặc khó nuốt nhẹ.
• Ho khan, khàn tiếng kéo dài (đặc biệt vào sáng sớm).
• Cảm giác có cục ở cổ họng (globus).

Biến chứng có thể gặp khi GERD không kiểm soát kéo dài: viêm thực quản, hẹp thực quản, thực quản Barrett (tiền ung thư), bệnh hô hấp mạn tính (hen, viêm thanh quản). Vì vậy, không nên xem nhẹ triệu chứng ợ nóng kéo dài hàng tuần.

Lối sống chiếm vai trò quan trọng và có thể giảm 50–60% triệu chứng ở nhiều người. Khuyến cáo của ACG và NHS UK:

• Giảm cân nếu thừa cân, ngay cả 5–10% trọng lượng cũng có lợi.
• Ăn các bữa nhỏ, chia 4–5 bữa/ngày thay vì 2–3 bữa lớn.
• Không nằm trong vòng 2–3 giờ sau ăn.
• Nâng đầu giường 15–20 cm khi ngủ (kê cao toàn phần trên thân, không kê thêm gối).
• Tránh thực phẩm và đồ uống dễ gây trào ngược cá nhân: chocolate, đồ chiên rán nhiều dầu, cà phê đậm, nước có ga, đồ cay, hành sống, bạc hà, rượu bia.
• Bỏ thuốc lá.
• Mặc quần áo rộng vùng bụng.
• Hạn chế NSAID nếu có viêm dạ dày — hỏi dược sĩ về thay thế.

Các thuốc trung hòa axit (antacid) và alginate có thể dùng OTC trong các trường hợp triệu chứng nhẹ – ngắt quãng:

• Antacid chứa nhôm – magie (như Phosphalugel): Trung hòa axit nhanh, giảm cảm giác nóng rát trong vài phút.
• Alginate phối hợp antacid (như Gaviscon): Tạo lớp gel nổi trên dịch dạ dày, cản trở trào ngược cơ học. Phù hợp dùng sau bữa ăn và trước khi ngủ.

Lưu ý khi dùng:

• Đọc kỹ hướng dẫn, không vượt liều ghi trên bao bì.
• Antacid có thể gây tiêu chảy (chứa magie) hoặc táo bón (chứa nhôm) — cân bằng giữa hai loại nếu cần.
• Antacid uống cách 1–2 giờ với một số thuốc khác (kháng sinh, thuốc tuyến giáp, sắt) vì có thể giảm hấp thu.
• Người bệnh thận, suy tim, đang ăn kiêng muối, phụ nữ có thai/cho con bú nên hỏi dược sĩ trước khi dùng.
• Nếu phải dùng antacid hàng ngày > 2 tuần, hãy đi khám tiêu hóa để xác định nguyên nhân, không tự kéo dài.

Các thuốc ức chế bơm proton (PPI) như omeprazole có thể được kê khi triệu chứng dai dẳng — nên có chỉ định và theo dõi của bác sĩ vì dùng kéo dài có thể ảnh hưởng hấp thu một số chất.

Hãy đi khám sớm, không tự dùng OTC kéo dài, nếu có một trong các dấu hiệu sau:

• Triệu chứng kéo dài > 4 tuần dù đã điều chỉnh lối sống.
• Khó nuốt, nuốt đau, đau ngực nuốt vướng.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân, chán ăn kéo dài.
• Nôn ra máu, đi tiêu phân đen hoặc có máu.
• Thiếu máu không giải thích được trong xét nghiệm.
• Khàn tiếng, ho khan kéo dài > 4 tuần kèm ợ nóng.
• Tuổi > 45–50 mới khởi phát ợ nóng lần đầu — nguy cơ tổn thương niêm mạc cao hơn.

Bác sĩ có thể chỉ định nội soi tiêu hóa trên hoặc các xét nghiệm khác để đánh giá mức độ tổn thương và loại trừ bệnh lý nghiêm trọng.

Đau ngực kèm vã mồ hôi, khó thở, đau lan tay trái – hàm dưới có thể là dấu hiệu của bệnh tim mạch, không phải GERD. Hãy gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi nghi ngờ.

Phụ nữ có thai rất hay gặp ợ nóng. Ưu tiên thay đổi lối sống; nếu cần thuốc, hãy hỏi bác sĩ – một số antacid có thể dùng được nhưng cần lựa chọn cẩn thận.

Trẻ em và người cao tuổi dùng antacid kéo dài cần thận trọng và có hướng dẫn của nhân viên y tế.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trên bao bì thuốc.