Thuốc nhỏ mắt: Phân loại, cách chọn đúng và sai lầm khi tự mua

Thuốc nhỏ mắt là một trong những dạng thuốc được người dân tự mua nhiều nhất tại nhà thuốc. Theo thống kê của Hội Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO), hơn 30 triệu người Mỹ sử dụng thuốc nhỏ mắt không kê đơn mỗi năm, và tỷ lệ tương tự cũng được ghi nhận tại nhiều quốc gia châu Á (Nguồn: American Academy of Ophthalmology, 2023). Tại Việt Nam, việc mua thuốc nhỏ mắt không cần đơn rất phổ biến, nhưng không phải ai cũng hiểu rõ mình đang dùng loại nào và liệu nó có phù hợp với tình trạng mắt hay không.

Mắt là cơ quan cực kỳ nhạy cảm. Một lọ thuốc nhỏ mắt sai loại có thể không chỉ không hiệu quả mà còn gây hại: tăng nhãn áp, nhiễm trùng nặng hơn, hoặc phụ thuộc thuốc. Bài viết này giúp bạn phân biệt các nhóm thuốc nhỏ mắt, biết khi nào cần gặp bác sĩ, và tránh những sai lầm thường gặp khi tự chọn mua.

Thuốc nhỏ mắt được phân loại theo thành phần hoạt chất và mục đích điều trị. Dưới đây là 6 nhóm chính mà người dùng cần nắm rõ (Nguồn: Cleveland Clinic, 2024):

1. Nước mắt nhân tạo (Artificial Tears) — Đây là nhóm phổ biến nhất, dùng để bổ sung độ ẩm cho mắt. Thành phần thường gặp gồm carboxymethylcellulose (CMC), hyaluronic acid, hoặc polyethylene glycol. Nhóm này không cần kê đơn và phù hợp với người khô mắt do dùng máy tính nhiều, đeo kính áp tròng, hoặc môi trường điều hòa.

2. Thuốc nhỏ mắt kháng histamin (chống dị ứng) — Chứa các hoạt chất như olopatadine hoặc ketotifen, giúp giảm ngứa, đỏ mắt do dị ứng phấn hoa, bụi, lông thú. Một số sản phẩm kháng histamin nhẹ có thể mua không kê đơn, nhưng các loại mạnh hơn cần chỉ định của bác sĩ.

3. Thuốc nhỏ mắt kháng sinh — Chứa các hoạt chất như tobramycin, chloramphenicol, hoặc ciprofloxacin, dùng để điều trị nhiễm khuẩn kết mạc (đau mắt đỏ do vi khuẩn), viêm bờ mi, loét giác mạc. Nhóm này bắt buộc cần kê đơn tại Việt Nam theo quy định của Bộ Y tế (Nguồn: Dược thư Quốc gia Việt Nam, 2022).

4. Thuốc nhỏ mắt kháng viêm không steroid (NSAIDs) — Chứa ketorolac hoặc diclofenac, giúp giảm đau và viêm sau phẫu thuật mắt hoặc chấn thương nhẹ. Nhóm này cần kê đơn và theo dõi bởi bác sĩ nhãn khoa.

5. Thuốc nhỏ mắt corticoid — Chứa dexamethasone, prednisolone, hoặc fluorometholone. Đây là nhóm thuốc mạnh, giảm viêm nhanh nhưng tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng nếu dùng sai. Tuyệt đối cần kê đơn và không được tự ý sử dụng.

6. Thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp (trị glaucoma) — Chứa timolol, latanoprost, hoặc brimonidine. Dùng điều trị tăng nhãn áp và glaucoma (cườm nước). Đây là thuốc dùng lâu dài, bắt buộc theo dõi định kỳ bởi bác sĩ chuyên khoa.

Việc phân biệt thuốc nhỏ mắt không kê đơn (OTC — Over The Counter) và thuốc kê đơn (Rx — Prescription) là bước đầu tiên để tránh dùng sai thuốc. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, các loại thuốc nhỏ mắt có thể mua không cần đơn bao gồm (Nguồn: Thông tư 07/2018/TT-BYT, Bộ Y tế Việt Nam):

• Nước mắt nhân tạo (carboxymethylcellulose, hyaluronic acid, hydroxypropyl methylcellulose)
• Dung dịch rửa mắt natri clorid 0.9%
• Một số thuốc kháng histamin nhẹ (ketotifen 0.025%)

Các nhóm cần kê đơn gồm:

• Thuốc kháng sinh nhỏ mắt (tobramycin, ciprofloxacin, chloramphenicol)
• Thuốc corticoid nhỏ mắt (dexamethasone, prednisolone)
• Thuốc kháng viêm NSAIDs nhỏ mắt
• Thuốc hạ nhãn áp
• Thuốc giãn đồng tử (atropine, tropicamide)

Trên thực tế, nhiều nhà thuốc tại Việt Nam vẫn bán thuốc kháng sinh và corticoid nhỏ mắt mà không yêu cầu đơn. Đây là hành vi vi phạm quy định và tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng cho người sử dụng, đặc biệt với nhóm corticoid.

Không phải mọi triệu chứng khó chịu ở mắt đều cần cùng một loại thuốc. Dưới đây là hướng dẫn sơ bộ giúp bạn chọn đúng nhóm thuốc theo tình trạng thường gặp (Nguồn: Vinmec, 2023):

Lưu ý quan trọng: bảng trên chỉ mang tính tham khảo. Nếu triệu chứng kéo dài quá 2–3 ngày hoặc kèm theo đau nhức, sưng mi, giảm thị lực, bạn cần đến bác sĩ nhãn khoa để được khám và kê đơn phù hợp.

Benzalkonium chloride (BAK) là chất bảo quản được sử dụng phổ biến nhất trong thuốc nhỏ mắt. Vai trò của BAK là ngăn vi khuẩn phát triển trong lọ thuốc sau khi mở nắp. Tuy nhiên, nghiên cứu khoa học cho thấy BAK có thể gây tổn thương biểu mô giác mạc và kết mạc khi sử dụng kéo dài (Nguồn: Baudouin C. et al., Survey of Ophthalmology, 2010 — PubMed/PMC).

Cụ thể, BAK ở nồng độ 0.01–0.02% — mức thường dùng trong thuốc nhỏ mắt — có thể gây ra các tác dụng phụ sau khi dùng liên tục trên 3 tháng:

• Kích ứng bề mặt nhãn cầu, làm trầm trọng thêm tình trạng khô mắt
• Phá vỡ màng nước mắt (tear film), khiến mắt càng khô hơn dù đang nhỏ nước mắt nhân tạo
• Gây viêm mãn tính bề mặt nhãn cầu ở những người dùng thuốc hạ nhãn áp dài hạn

Vì lý do này, Hiệp hội Nhãn khoa châu Âu khuyến cáo ưu tiên sử dụng thuốc nhỏ mắt không chứa chất bảo quản (preservative-free) cho người cần dùng thuốc nhỏ mắt hàng ngày, đặc biệt là bệnh nhân glaucoma và người đeo kính áp tròng (Nguồn: European Society of Cataract and Refractive Surgeons — ESCRS, 2021).

Dưới đây là 5 sai lầm phổ biến nhất mà người dùng thường mắc phải khi tự chọn mua và sử dụng thuốc nhỏ mắt (Nguồn: HelloBacsi, 2023):

Sai lầm 1: Mua thuốc nhỏ mắt có corticoid vì "hết đỏ nhanh" — Corticoid giảm viêm rất nhanh, khiến người dùng cảm thấy hiệu quả tức thì. Nhưng nếu dùng kéo dài mà không theo dõi nhãn áp, thuốc corticoid có thể gây tăng nhãn áp, dẫn đến glaucoma (cườm nước), đục thủy tinh thể, và mất thị lực vĩnh viễn. Bệnh viện Nguyễn Tri Phương (TP.HCM) ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhân bị tăng nhãn áp do tự ý dùng thuốc nhỏ mắt chứa dexamethasone mua tại nhà thuốc (Nguồn: BV Nguyễn Tri Phương TP.HCM, 2023).

Sai lầm 2: Dùng thuốc nhỏ mắt kháng sinh khi chưa rõ nguyên nhân — Đau mắt đỏ có thể do vi khuẩn, virus, hoặc dị ứng. Kháng sinh chỉ có tác dụng với nhiễm khuẩn. Dùng kháng sinh khi nguyên nhân là virus hay dị ứng không những không khỏi mà còn gây kháng kháng sinh và mất cân bằng vi sinh bề mặt mắt (Nguồn: Medlatec, 2023).

Sai lầm 3: Dùng chung một lọ thuốc nhỏ mắt cho cả gia đình — Hành vi này tăng nguy cơ lây nhiễm chéo, đặc biệt nguy hiểm khi có người trong gia đình bị đau mắt đỏ do vi khuẩn hoặc virus. Mỗi người nên có lọ thuốc nhỏ mắt riêng.

Sai lầm 4: Nhỏ quá nhiều giọt vì nghĩ "nhiều hơn thì tốt hơn" — Mắt chỉ chứa được khoảng 7–10 microlit dịch, trong khi một giọt thuốc trung bình là 30–50 microlit. Phần thừa sẽ tràn ra ngoài hoặc chảy qua ống lệ-mũi vào họng, gây tác dụng phụ toàn thân không cần thiết. Chỉ cần 1 giọt cho mỗi lần nhỏ là đủ (Nguồn: Medigo, 2023).

Sai lầm 5: Tiếp tục dùng thuốc nhỏ mắt đã mở nắp quá lâu — Đa số thuốc nhỏ mắt dạng lọ chỉ nên dùng trong 28 ngày (4 tuần) sau khi mở nắp, bất kể hạn sử dụng in trên bao bì. Sau thời gian này, nguy cơ nhiễm khuẩn tăng đáng kể, đặc biệt với thuốc chứa chất bảo quản yếu hoặc không chứa chất bảo quản.

Nhỏ mắt sai kỹ thuật không chỉ giảm hiệu quả thuốc mà còn tăng nguy cơ nhiễm trùng. Theo hướng dẫn của Cleveland Clinic, các bước nhỏ mắt đúng cách bao gồm (Nguồn: Cleveland Clinic, 2024):

1. Rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch trước khi nhỏ mắt
2. Ngửa đầu ra sau hoặc nằm ngửa, mắt nhìn lên trần
3. Dùng ngón tay kéo nhẹ mi dưới xuống để tạo túi kết mạc
4. Giữ lọ thuốc cách mắt khoảng 2–3 cm, nhỏ 1 giọt vào túi kết mạc (phần trắng phía dưới)
5. Nhắm mắt nhẹ nhàng trong 1–2 phút, không chớp mắt
6. Dùng ngón tay ấn nhẹ vào góc mắt trong (gần sống mũi) trong 1–2 phút để giảm hấp thu thuốc qua ống lệ-mũi
7. Nếu cần nhỏ 2 loại thuốc, đợi ít nhất 5 phút giữa 2 loại

Đặc biệt lưu ý: đầu lọ thuốc không được chạm vào mắt, mi mắt, hoặc lông mi. Nếu đầu lọ chạm vào bất kỳ bề mặt nào, nguy cơ nhiễm khuẩn lọ thuốc sẽ tăng lên đáng kể.

Không phải mọi vấn đề về mắt đều có thể tự xử lý bằng thuốc nhỏ mắt mua tại nhà thuốc. Bạn cần đến gặp bác sĩ nhãn khoa ngay nếu gặp bất kỳ tình huống nào sau đây (Nguồn: Suckhoedoisong.vn, 2023):

• Đau nhức mắt dữ dội, kèm nhạy sáng hoặc nhìn thấy quầng sáng
• Giảm thị lực đột ngột hoặc nhìn mờ không rõ nguyên nhân
• Chấn thương mắt do hóa chất, vật lạ, hoặc va đập
• Đỏ mắt kèm ghèn vàng/xanh kéo dài hơn 2 ngày
• Sưng mi, phù nề vùng quanh mắt
• Đã dùng thuốc nhỏ mắt OTC 3–5 ngày mà triệu chứng không cải thiện
• Có tiền sử glaucoma, tiểu đường, hoặc phẫu thuật mắt

Đặc biệt, nếu bạn đang sử dụng bất kỳ thuốc nhỏ mắt kê đơn nào (kháng sinh, corticoid, hạ nhãn áp), không được tự ý ngưng thuốc hoặc thay đổi liều lượng mà chưa hỏi ý kiến bác sĩ.

Bên cạnh thuốc nhỏ mắt điều trị, dung dịch vệ sinh mắt cũng đóng vai trò quan trọng trong chăm sóc mắt hàng ngày. Dung dịch Natri Clorid 0.9% (nước muối sinh lý) là sản phẩm cơ bản và an toàn nhất, được sử dụng rộng rãi để rửa mắt, làm sạch bụi bẩn, và bổ sung độ ẩm cho mắt (Nguồn: Dược thư Quốc gia Việt Nam, 2022).

Tại Circa, bạn có thể tìm mua Thuốc Nhỏ Mắt Mũi Natri Clorid 0.9% Pharmedic (Chai 10ml) — sản phẩm phù hợp cho vệ sinh mắt hàng ngày, rửa mắt khi có bụi hoặc dị vật nhỏ, và hỗ trợ làm ẩm mắt cho người làm việc với máy tính nhiều. Đây là sản phẩm không kê đơn, an toàn cho cả người lớn và trẻ em.

Lưu ý: Natri Clorid 0.9% không phải thuốc điều trị. Nếu mắt bạn có triệu chứng nhiễm trùng, dị ứng nặng, hoặc đau nhức, cần đi khám bác sĩ để được kê thuốc phù hợp thay vì chỉ dùng nước muối sinh lý.

Thuốc nhỏ mắt tuy nhỏ gọn nhưng chứa đựng nhiều rủi ro nếu dùng sai. Để bảo vệ đôi mắt của mình, hãy ghi nhớ các nguyên tắc sau:

• Chỉ tự mua các loại thuốc nhỏ mắt OTC (nước mắt nhân tạo, dung dịch rửa mắt, kháng histamin nhẹ). Các nhóm kháng sinh, corticoid, và hạ nhãn áp bắt buộc cần kê đơn.
• Ưu tiên sản phẩm không chứa chất bảo quản nếu dùng hàng ngày hoặc dùng lâu dài.
• Nhỏ đúng kỹ thuật: 1 giọt, nhắm mắt 1–2 phút, ấn góc mắt trong.
• Không dùng chung lọ thuốc, không dùng thuốc mở nắp quá 28 ngày.
• Đến bác sĩ nhãn khoa nếu triệu chứng kéo dài hơn 3 ngày hoặc kèm theo đau, sưng, giảm thị lực.

Việc hiểu rõ từng nhóm thuốc nhỏ mắt và sử dụng đúng cách là bước quan trọng để bảo vệ sức khỏe đôi mắt lâu dài (Nguồn: NHS UK, 2024).