Mắt khô mãn tính: 8 câu hỏi thường gặp được bác sĩ nhãn khoa giải đáp

Mắt khô (Dry Eye Disease – DED) là tình trạng nước mắt không đủ hoặc kém chất lượng, gây khó chịu và tổn thương bề mặt mắt. Theo báo cáo TFOS DEWS II (Tear Film & Ocular Surface Society) – tài liệu tham khảo quốc tế về bệnh mắt khô – đây là một trong những bệnh lý nhãn khoa phổ biến nhất, ảnh hưởng 5–50% dân số tùy theo tiêu chí chẩn đoán [1]. Bài viết trả lời 8 câu hỏi thường gặp nhất về mắt khô mãn tính.

Mắt khô xảy ra do hai cơ chế chính [2]:

A. Giảm tiết nước mắt:

– Lão hóa (phổ biến nhất – tuyến lệ hoạt động kém hơn sau 50 tuổi)

– Hội chứng Sjögren: Bệnh tự miễn tấn công tuyến lệ và tuyến nước bọt

– Thuốc: Kháng histamin, thuốc chống trầm cảm, thuốc hạ huyết áp, thuốc tránh thai, isotretinoin (trị mụn)

– Tổn thương thần kinh hoặc tuyến lệ do chấn thương, xạ trị

– Thiếu vitamin A (hiếm gặp tại Việt Nam nhưng vẫn cần lưu ý)

B. Tăng bốc hơi nước mắt (phổ biến hơn):

– Rối loạn tuyến Meibomius (MGD): Tuyến dầu ở bờ mi bị tắc, làm lớp lipid bảo vệ mỏng đi – đây là nguyên nhân hàng đầu

– Viêm bờ mi (blepharitis)

– Giảm tần suất chớp mắt: Khi nhìn màn hình, đọc sách, lái xe

– Môi trường: Gió, máy lạnh, khói bụi, độ ẩm thấp

– Kính áp tròng sử dụng lâu

– Sau phẫu thuật LASIK (thường tạm thời, 3–6 tháng)

Mắt khô nhẹ gây khó chịu nhưng không nguy hiểm. Tuy nhiên, mắt khô mãn tính nếu không điều trị có thể dẫn đến:

– Nhiễm trùng mắt: Nước mắt có enzym kháng khuẩn; thiếu nước mắt làm mắt dễ bị viêm nhiễm

– Tổn thương giác mạc: Viêm, trợt, loét giác mạc – nặng có thể ảnh hưởng thị lực vĩnh viễn

– Giảm chất lượng cuộc sống: Mỏi mắt, nhìn mờ, khó đeo kính áp tròng, ảnh hưởng giấc ngủ

Dấu hiệu cần khám mắt NGAY:

– Đau mắt dữ dội đột ngột

– Giảm thị lực rõ rệt

– Nhạy sáng nghiêm trọng

– Mắt đỏ kèm nhiều ghèn hoặc mủ

Nước mắt nhân tạo (artificial tears) là phương pháp điều trị đầu tay cho hầu hết bệnh nhân mắt khô nhẹ đến trung bình. Cách chọn:

Theo mức độ:

– Mắt khô nhẹ: Dung dịch loãng (low viscosity) – nhỏ 2–4 lần/ngày. Ví dụ: các sản phẩm chứa carboxymethylcellulose hoặc polyvinyl alcohol

– Mắt khô trung bình: Dung dịch vừa (medium viscosity) – chứa hyaluronic acid hoặc hydroxypropyl methylcellulose

– Mắt khô nặng: Gel hoặc mỡ tra mắt – dùng trước khi ngủ vì gây mờ tạm thời

Không chất bảo quản vs. có chất bảo quản:

– Nếu nhỏ trên 4 lần/ngày: PHẢI chọn loại không chất bảo quản (preservative-free) – thường đóng gói ống đơn liều

– Chất bảo quản benzalkonium chloride (BAK) dùng lâu dài có thể gây kích ứng và tổn thương bề mặt mắt

– Nếu đeo kính áp tròng: Chọn loại tương thích (thường là không chất bảo quản)

Lưu ý theo quy định pháp luật Việt Nam: Thực phẩm chức năng không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Nước mắt nhân tạo là sản phẩm y tế, cần mua tại nhà thuốc uy tín.

Quy tắc 20-20-20 là biện pháp đơn giản nhất để phòng ngừa mắt khô do dùng màn hình:

Cứ mỗi 20 phút → Nhìn xa 20 feet (khoảng 6 mét) → Trong 20 giây.

Tại sao quy tắc này hiệu quả? Khi nhìn màn hình, tần suất chớp mắt giảm từ 15–20 lần/phút xuống chỉ 5–7 lần/phút. Chớp mắt ít hơn nghĩa là lớp nước mắt không được phân bổ đều, dẫn đến khô bề mặt giác mạc.

Mẹo áp dụng:

– Đặt hẹn giờ trên điện thoại hoặc cài ứng dụng nhắc nghỉ mắt

– Dán ghi chú "20-20-20" ở góc màn hình

– Chớp mắt chủ động khi nhớ ra – nhắm chặt 2 giây rồi mở

– Đặt màn hình thấp hơn tầm mắt: Nhìn xuống khiến mí mắt che phần trên giác mạc, giảm diện tích bốc hơi

Omega-3 (DHA và EPA) từng được kỳ vọng nhiều trong điều trị mắt khô. Tuy nhiên, nghiên cứu DREAM (Dry Eye Assessment and Management) – thử nghiệm lâm sàng lớn nhất về omega-3 cho mắt khô – cho kết quả đáng thất vọng: omega-3 liều cao KHÔNG vượt trội giả dược sau 12 tháng.

Dù vậy, một chế độ ăn giàu omega-3 từ thực phẩm (cá hồi, cá thu, cá trích, hạt chia, hạt óc chó) vẫn tốt cho sức khỏe tổng thể và có thể hỗ trợ phần nào chức năng tuyến Meibomius.

Các yếu tố dinh dưỡng khác:

– Uống đủ nước (1,5–2 lít/ngày) giúp duy trì sản xuất nước mắt

– Vitamin A từ thực phẩm (cà rốt, rau xanh đậm, trứng, gan) – thiếu vitamin A nặng gây khô mắt

– Hạn chế rượu bia và caffeine – cả hai đều có tính lợi tiểu, giảm lượng nước mắt

Đây là biện pháp quan trọng mà nhiều bài viết bỏ qua, đặc biệt hiệu quả cho rối loạn tuyến Meibomius (MGD) – nguyên nhân hàng đầu gây mắt khô bốc hơi:

Bước 1 – Chườm ấm:

– Dùng khăn sạch ngâm nước ấm (40–45°C) hoặc túi chườm mắt chuyên dụng

– Đặt lên mắt nhắm 5–10 phút

– Nhiệt độ giúp làm lỏng dầu đã đông đặc trong tuyến Meibomius

Bước 2 – Massage mi:

– Ngay sau chườm ấm, nhẹ nhàng ấn và vuốt dọc bờ mi trên (hướng xuống) và mi dưới (hướng lên) về phía lông mi

– Thực hiện 5–10 lần mỗi bên

– Giúp đẩy dầu ra khỏi tuyến

Bước 3 – Vệ sinh bờ mi:

– Dùng tăm bông hoặc miếng gạc thấm dung dịch vệ sinh mi mắt chuyên dụng (hoặc nước muối sinh lý pha loãng baby shampoo)

– Lau nhẹ dọc chân lông mi để loại bỏ vảy, bụi, vi khuẩn

Tần suất: 1–2 lần/ngày. Duy trì đều đặn ít nhất 4 tuần để thấy hiệu quả.

Nếu nước mắt nhân tạo và biện pháp vệ sinh mi không đủ, bác sĩ nhãn khoa có thể chỉ định:

Thuốc chống viêm:

– Cyclosporine A nhỏ mắt (0,05%): Thuốc chống viêm tại chỗ, giúp tăng sản xuất nước mắt. Cần dùng ít nhất 3–6 tháng mới đánh giá hiệu quả

– Lifitegrast: Ức chế phản ứng viêm trên bề mặt mắt

– Corticosteroid nhỏ mắt: Dùng ngắn hạn (2–4 tuần) để kiểm soát viêm cấp. KHÔNG tự dùng kéo dài – nguy cơ tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể

Kháng sinh:

– Azithromycin hoặc doxycycline uống: Cho viêm bờ mi nặng hoặc MGD không đáp ứng chườm ấm

Thủ thuật:

– Nút lệ quản (punctal plugs): Bịt ống thoát nước mắt để giữ nước mắt lâu hơn trên bề mặt mắt

– IPL (Intense Pulsed Light): Ánh sáng xung cường độ cao giúp thông tuyến Meibomius

– Giọt huyết thanh tự thân: Sử dụng huyết thanh của chính bệnh nhân – cho trường hợp nặng, kháng trị

Phòng ngừa tốt hơn chữa trị. Các biện pháp dựa trên bằng chứng [2]:

Tại nơi làm việc:

– Áp dụng quy tắc 20-20-20

– Đặt màn hình cách mắt 50–70 cm, thấp hơn tầm mắt 15–20°

– Sử dụng máy tạo ẩm nếu phòng điều hòa khô (duy trì độ ẩm 40–60%)

– Không ngồi trực tiếp trước luồng gió máy lạnh hoặc quạt

Khi ra ngoài:

– Đeo kính râm chống gió, bụi, tia UV

– Hạn chế tiếp xúc khói thuốc lá, khí thải

Chăm sóc mắt hàng ngày:

– Chớp mắt chủ động khi dùng màn hình

– Vệ sinh mi mắt nếu có viêm bờ mi hoặc MGD

– Tháo kính áp tròng đúng giờ, không đeo khi ngủ

– Nhỏ nước mắt nhân tạo dự phòng nếu đã từng có triệu chứng

Khi nào cần khám mắt?

– Triệu chứng kéo dài trên 2 tuần dù đã nhỏ nước mắt nhân tạo

– Đau mắt, nhìn mờ, hoặc nhạy sáng tăng dần

– Người trên 50 tuổi nên khám mắt định kỳ mỗi 1–2 năm

[1] Craig JP, Nichols KK, Akpek EK, et al. TFOS DEWS II Definition and Classification Report. Ocul Surf. 2017;15(3):276-283. Tóm tắt tại: TFOS

[2] Hello Bacsi. Khô mắt – Tổng quan về căn bệnh của thời hiện đại. https://hellobacsi.com/nhan-khoa/kho-mat-tong-quan-ve-can-benh-cua-thoi-hien-dai/

[3] Asbell PA, Maguire MG, Pistilli M, et al. n-3 Fatty Acid Supplementation for the Treatment of Dry Eye Disease (DREAM Study). N Engl J Med. 2018;378(18):1681-1690.

[4] Pharmaceutical Journal. Evidence-based understanding of dry eye disease: overview of TFOS DEWS II report. pharmaceutical-journal.com