Khô mắt mùa lạnh: Nguyên nhân và cách chăm sóc đúng

Khô mắt (hội chứng khô mắt, dry eye disease) xảy ra khi mắt không sản xuất đủ nước mắt, hoặc nước mắt bốc hơi quá nhanh, hoặc thành phần nước mắt bị thay đổi khiến không bảo vệ được bề mặt nhãn cầu. Theo định nghĩa TFOS DEWS II, khô mắt là bệnh đa yếu tố của bề mặt nhãn cầu, liên quan đến mất ổn định màng nước mắt, tăng áp lực thẩm thấu, viêm và bất thường thần kinh cảm giác. (Nguồn: TFOS DEWS II Definition and Classification Report, 2017)

Vào mùa lạnh, nhiều yếu tố cùng tác động:

• Độ ẩm không khí giảm: không khí khô khiến lớp nước trong màng nước mắt bốc hơi nhanh hơn.
• Gió lạnh ngoài trời: đẩy nhanh tốc độ bốc hơi nước mắt khi di chuyển.
• Sưởi ấm và điều hòa trong phòng: hệ thống sưởi/điều hòa hút ẩm, tạo môi trường khô thêm.
• Giảm chớp mắt: mùa lạnh thường ở trong nhà nhiều hơn, dùng màn hình liên tục — tần suất chớp mắt giảm từ bình thường 15–20 lần/phút xuống chỉ 4–5 lần/phút khi nhìn màn hình. (Nguồn: AAO — Dry Eye, 2024)

Khô mắt có thể biểu hiện bằng nhiều triệu chứng, đôi khi khiến người bệnh nhầm với dị ứng hoặc mỏi mắt thông thường:

• Cảm giác cộm, rát, như có cát trong mắt — triệu chứng phổ biến nhất.
• Đỏ mắt, nóng rát — đặc biệt sau khi ngồi máy tính lâu hoặc ra ngoài gió.
• Mờ mắt thoáng qua — thị lực dao động, rõ hơn khi chớp mắt.
• Chảy nước mắt phản xạ — nghe ngược đời nhưng đây là phản ứng bù trừ khi bề mặt mắt bị kích thích do khô. (Nguồn: AAO — Dry Eye, 2024)
• Khó chịu khi đeo kính áp tròng.
• Mắt mỏi, nặng mi.

Lưu ý: triệu chứng và mức độ tổn thương bề mặt mắt không phải lúc nào cũng tương xứng — có người triệu chứng nặng nhưng khám không thấy tổn thương rõ, và ngược lại. (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)

Một số nhóm có nguy cơ khô mắt cao hơn người bình thường:

Bảng tra nhanh

• Phụ nữ sau mãn kinh: thay đổi hormone làm giảm tiết nước mắt — tỷ lệ khô mắt ở phụ nữ cao hơn nam giới (12–22% so với 5–15%). (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)
• Người trên 50 tuổi: chức năng tuyến lệ suy giảm theo tuổi.
• Dân văn phòng, người dùng máy tính > 4 giờ/ngày: lên đến 70% người làm việc với màn hình có triệu chứng khô mắt. (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)
• Người đeo kính áp tròng lâu dài: giảm cảm giác giác mạc, ảnh hưởng phản xạ tiết nước mắt.
• Người dùng thuốc: kháng histamin, thuốc lợi tiểu, chẹn beta, thuốc chống trầm cảm, isotretinoin (trị mụn) đều có thể gây khô mắt. (Nguồn: AAO — Dry Eye, 2024)
• Người mắc bệnh tự miễn: hội chứng Sjögren, viêm khớp dạng thấp, lupus, bệnh tuyến giáp.
• Sau phẫu thuật mắt: LASIK, phẫu thuật đục thủy tinh thể.

Phần lớn trường hợp khô mắt nhẹ có thể tự chăm sóc tại nhà bằng nước mắt nhân tạo và thay đổi thói quen. Tuy nhiên, cần đi khám bác sĩ chuyên khoa mắt khi:

• Triệu chứng kéo dài trên 1–2 tuần dù đã dùng nước mắt nhân tạo đều đặn.
• Đau mắt rõ rệt, không chỉ cộm rát mà đau thật sự.
• Thị lực giảm hoặc mờ mắt kéo dài, không cải thiện khi chớp mắt.
• Đỏ mắt nhiều kèm tiết dịch bất thường — có thể là nhiễm trùng chứ không phải khô mắt đơn thuần.
• Bạn đang dùng thuốc mới và nghi ngờ thuốc gây khô mắt.
• Bạn có bệnh tự miễn (Sjögren, viêm khớp dạng thấp, lupus) — khô mắt có thể là dấu hiệu bệnh tiến triển.

Khô mắt nặng không được điều trị có thể dẫn đến viêm giác mạc, loét giác mạc, sẹo giác mạc và giảm thị lực vĩnh viễn. (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)

Đa số trường hợp khô mắt mùa lạnh ở mức nhẹ đến trung bình có thể kiểm soát tốt bằng các biện pháp tại nhà:

Biện pháp môi trường

• Dùng máy tạo ẩm: duy trì độ ẩm phòng 40–60%, đặc biệt khi bật sưởi hoặc điều hòa. (Nguồn: AAO — Dry Eye, 2024)
• Tránh gió trực tiếp: không ngồi trước quạt sưởi, máy lạnh thổi thẳng vào mặt; đeo kính chắn gió khi ra ngoài.
• Nghỉ mắt theo quy tắc 20-20-20: cứ 20 phút nhìn màn hình, nhìn xa 20 feet (6 mét) trong 20 giây. Chớp mắt có ý thức khi làm việc với máy tính.

Nước mắt nhân tạo

• Nước mắt nhân tạo (artificial tears) là phương pháp điều trị đầu tay cho khô mắt nhẹ đến trung bình.
• Loại không chất bảo quản được khuyến nghị khi cần dùng trên 6 lần/ngày hoặc ở người nhạy cảm với chất bảo quản. (Nguồn: AAO — Dry Eye, 2024)
• Gel hoặc mỡ tra mắt trước khi ngủ giúp bảo vệ bề mặt mắt qua đêm.

Vệ sinh mi mắt

• Chườm ấm mi mắt 5–10 phút/ngày giúp làm tan dầu trong tuyến meibomian, cải thiện lớp lipid của màng nước mắt.
• Vệ sinh bờ mi bằng khăn ẩm hoặc dung dịch chuyên dụng — đặc biệt quan trọng nếu có viêm bờ mi (blepharitis). (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)

Dinh dưỡng

• Bổ sung axit béo thiết yếu (omega-3 từ cá béo, hạt lanh, quả óc chó) có thể hỗ trợ chức năng tuyến meibomian. Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả của omega-3 trong khô mắt còn chưa nhất quán giữa các nghiên cứu. (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)

Khi chọn nước mắt nhân tạo tại nhà thuốc, một số tiêu chí giúp bạn chọn đúng sản phẩm phù hợp:

• Dạng bào chế: nước (dung dịch nhỏ mắt) phù hợp khô nhẹ; gel cho khô trung bình; mỡ tra mắt cho ban đêm hoặc khô nặng.
• Chất bảo quản: sản phẩm không chất bảo quản (preservative-free) ưu tiên khi dùng thường xuyên (> 6 lần/ngày) hoặc khi đeo kính áp tròng. Chất bảo quản như benzalkonium chloride có thể gây kích ứng nếu dùng lâu dài.
• Thành phần hoạt chất: hyaluronic acid (hyaluronat natri) giữ ẩm tốt; carboxymethylcellulose (CMC) và hydroxypropyl methylcellulose (HPMC) là các lựa chọn phổ biến.
• Đối tượng sử dụng: người đeo kính áp tròng cần chọn loại tương thích; phụ nữ mang thai nên tham khảo bác sĩ.

Lưu ý: nước mắt nhân tạo chỉ là biện pháp hỗ trợ triệu chứng. Nếu triệu chứng không cải thiện sau 2 tuần sử dụng đều đặn, cần đi khám để tìm nguyên nhân gốc.

Dưới đây là một số hiểu lầm phổ biến mà dược sĩ và bác sĩ mắt thường gặp:

• "Mắt chảy nước nhiều thì không phải khô mắt." Sai — chảy nước mắt phản xạ là triệu chứng phổ biến của khô mắt. Khi bề mặt mắt bị khô kích thích, cơ thể phản ứng bằng cách tiết ra lượng lớn nước mắt loãng, nhưng loại nước mắt này thiếu thành phần dầu và nhầy nên không bám được trên bề mặt mắt. (Nguồn: AAO — Dry Eye, 2024)
• "Nhỏ nước mắt nhân tạo nhiều sẽ lệ thuốc." Không đúng — nước mắt nhân tạo không gây lệ thuộc. Đây là dung dịch bôi trơn đơn thuần, không chứa thành phần gây phụ thuộc. Tuy nhiên, nếu phải dùng quá thường xuyên (> 6 lần/ngày), nên chuyển sang loại không chất bảo quản để tránh kích ứng.
• "Khô mắt chỉ khó chịu chứ không nguy hiểm." Phần lớn trường hợp nhẹ đúng là chỉ gây khó chịu, nhưng khô mắt nặng kéo dài có thể dẫn đến viêm giác mạc, loét và sẹo giác mạc, gây giảm thị lực vĩnh viễn. (Nguồn: NCBI — Dry Eye Disease, StatPearls, 2024)

Ví dụ minh họa

Vào mùa lạnh, một câu hỏi dược sĩ nhà thuốc hay gặp: "Mắt tôi cứ cộm rát, nhỏ nước mắt nhân tạo hết rồi lại khô, có cần đổi loại mạnh hơn không?". Dược sĩ thường kiểm tra: khách đang dùng loại có hay không chất bảo quản, nhỏ bao nhiêu lần/ngày, và có đang ngồi phòng điều hòa hay phòng sưởi không. Rất nhiều trường hợp cải thiện rõ rệt chỉ nhờ 3 thay đổi: chuyển sang loại không chất bảo quản (vì đang nhỏ > 6 lần/ngày), bật máy tạo ẩm trong phòng làm việc, và thực hành quy tắc 20-20-20. Nếu sau 2 tuần vẫn không đỡ, dược sĩ khuyên nên đi khám chuyên khoa mắt để loại trừ viêm bờ mi hay rối loạn tuyến meibomian.

Khô mắt mùa lạnh là tình trạng rất phổ biến nhưng phần lớn có thể kiểm soát tốt bằng các biện pháp đơn giản: duy trì độ ẩm phòng, nghỉ mắt khi dùng màn hình, chọn nước mắt nhân tạo phù hợp và vệ sinh mi mắt đúng cách. Điều quan trọng là đừng bỏ qua triệu chứng kéo dài — nếu nước mắt nhân tạo không đủ giải quyết vấn đề sau 1–2 tuần, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa mắt để được đánh giá và điều trị đúng nguyên nhân.

Các nguồn được tham khảo khi biên soạn bài viết:

• NCBI StatPearls — Dry Eye Disease (2024)
• American Academy of Ophthalmology (AAO) — Dry Eye (2024)
• TFOS DEWS II Definition and Classification Report (Craig et al., 2017)
• AAO Dry Eye Syndrome Preferred Practice Pattern (2024)

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định điều trị của bác sĩ. Nếu triệu chứng khô mắt kéo dài hoặc nặng, hãy đi khám bác sĩ chuyên khoa mắt.