Insulin: Liều Lượng, Cách Tiêm & Những Điều Cần Biết

Có nhiều loại insulin khác nhau, mỗi loại hoạt động trong khoảng thời gian khác nhau. Bác sĩ sẽ chọn loại phù hợp với tình trạng bạn.

1. Insulin Nhanh (Rapid-Acting)

• Tên: Humalog (insulin lispro), NovoLog (insulin aspart), Apidra (insulin glulisine)
• Bắt đầu hoạt động: 10-15 phút
• Đạt đỉnh: 30-90 phút
• Hoạt động trong: 3-5 giờ
• Sử dụng: Tiêm ngay trước bữa ăn (bolus insulin)
• Lợi ích: Phù hợp với ăn uống, kiếm soát glucose sau bữa tốt

2. Insulin Thường (Regular/Human Insulin)

• Tên: Humulin R, Novolin R
• Bắt đầu hoạt động: 30 phút
• Đạt đỉnh: 2-3 giờ
• Hoạt động trong: 5-8 giờ
• Sử dụng: Tiêm 15-30 phút trước bữa ăn
• Lợi ích: Rẻ tiền, nhưng tác dụng không dự đoán bằng loại nhanh

3. Insulin Kéo Dài (Long-Acting/Basal)

• Tên: Lantus (insulin glargine), Levemir (insulin detemir), Tresiba (insulin degludec)
• Bắt đầu hoạt động: 1-4 giờ
• Không có đỉnh rõ ràng: Hoạt động ổn định suốt ngày
• Hoạt động trong: 24 giờ (Lantus/Levemir) hoặc 42 giờ (Tresiba)
• Sử dụng: Tiêm 1-2 lần/ngày (tối hoặc sáng) để duy trì glucose ổn định
• Lợi ích: Ổn định, dự đoán được, giúp kiểm soát glucose lúc đói

4. Insulin Hỗn Hợp (Combination)

• Tên: Humalog Mix 75/25, Humulin 70/30, Novolin 70/30
• Thành phần: Hỗn hợp insulin nhanh + kéo dài
• Bắt đầu hoạt động: 10-30 phút
• Đạt đỉnh: 1-8 giờ
• Hoạt động trong: 10-16 giờ
• Sử dụng: Tiêm 1-2 lần/ngày (thường sáng + tối)
• Lợi ích: Tiện lợi (một loại insulin thay vì hai), nhưng ít linh hoạt

5. Insulin Siêu Nhanh (Ultra-Rapid)

• Tên: Fiasp (Faster Aspart)
• Bắt đầu hoạt động: 2-3 phút
• Đạt đỉnh: 30-60 phút
• Hoạt động trong: 3-4 giờ
• Sử dụng: Tiêm cùng lúc với bữa ăn (không cần đợi)
• Lợi ích: Rất nhanh, kiểm soát glucose lúc ăn rất tốt

So Sánh Nhanh | Loại | Bắt Đầu | Đỉnh | Kéo Dài | Sử Dụng | |---|---|---|---|---| | Nhanh | 10-15 phút | 30-90 phút | 3-5 giờ | Trước bữa | | Thường | 30 phút | 2-3 giờ | 5-8 giờ | 15-30 phút trước | | Kéo dài | 1-4 giờ | Không có đỉnh | 24 giờ | 1-2 lần/ngày | | Hỗn hợp | 10-30 phút | 1-8 giờ | 10-16 giờ | 2 lần/ngày |

Chế Độ Insulin Thường Được Khuyến Cáo

"Basal-Bolus" Regimen (phổ biến nhất ở type 1):

• Insulin kéo dài 1-2 lần/ngày (duy trì glucose ổn định)
• Insulin nhanh trước mỗi bữa ăn (bolus)
• Điều này cho phép linh hoạt nhất

Insulin Hỗn Hợp (phổ biến ở type 2 hoặc lúc bắt đầu):

• Hỗn hợp 2-3 lần/ngày
• Đơn giản hơn nhưng ít linh hoạt

Liều lượng insulin rất cá nhân hóa, phụ thuộc vào cân nặng, độ nhạy insulin, và mục tiêu glucose.

Liều Lượng Khởi Động

Type 1: Thường 0.5 đến 1 unit/kg cân nặng/ngày

• Ví dụ: Nếu bạn 70kg, liều khởi động là 35-70 units/ngày
• Chia thành: Insulin kéo dài (40-50%) + Insulin nhanh (50-60%)

Type 2: Thường bắt đầu với liều thấp hơn (10-20 units/ngày) và tăng dần

• Bắt đầu với insulin kéo dài mỗi tối
• Tăng liều 2-4 units mỗi 3-5 ngày cho đến khi glucose lúc đói đạt mục tiêu

Liều Insulin Nhanh Trước Bữa (Bolus)

Cách 1: "Carb Counting"

• Tính toán carbohydrate trong bữa ăn
• Sử dụng "Carb Ratio" (tỷ lệ carb): 1 unit insulin/X gram carb
• Ví dụ: Nếu carb ratio của bạn là 1:10, 1 unit insulin cho 10g carb
• Một bữa ăn có 60g carb → 60 ÷ 10 = 6 units insulin

Cách 2: "Insulin Sliding Scale"

• Dựa trên mức glucose hiện tại
• Ví dụ:
• Glucose 100-150: 2 units
• Glucose 150-200: 4 units
• Glucose 200-250: 6 units
• Phương pháp này kém linh hoạt hơn carb counting

Cách 3: "Pattern Management" (Hiện đại nhất)

• Theo dõi mẫu hệ thống glucose qua vài tuần
• Điều chỉnh liều dựa trên xu hướng
• Cần hỗ trợ từ bác sĩ hoặc ứng dụng tính toán

Điều Chỉnh Liều

• Kiểm tra glucose 2 giờ sau bữa ăn để xem liều có phù hợp
• Nếu glucose >180 mg/dL: Tăng 1-2 units insulin nhanh trước bữa
• Nếu glucose <100 mg/dL hoặc bạn bị hạ glucose: Giảm 1-2 units
• Mỗi lần thay đổi, đợi 2-3 ngày để đánh giá tác dụng

Mục Tiêu Glucose

Tuỳ theo lứa tuổi và tình trạng, nhưng:

• Lúc đói/trước bữa: 80-130 mg/dL
• 2 giờ sau bữa: <180 mg/dL
• Trước khi ngủ: 90-150 mg/dL

Hỏi bác sĩ về mục tiêu cụ thể cho bạn.

Chuẩn Bị

1. Rửa tay bằng nước sạch
2. Kiểm tra insulin: Màu sắc (insulin trong suốt không có màu, insulin hỗn hợp có màu sữa), hạn sử dụng
3. Cho nước vào insulin (chỉ cần với insulin hỗn hợp - lăn chai 10 lần từ từ, không lắc)
4. Khử trùng da: Dùng gạc rượu, lau vùng tiêm
5. Đợi da khô (quan trọng, đừng tiêm vào da ẩm)

Các Vị Trí Tiêm Phù Hợp

• Bụng (diện tích lớn): Tốt nhất, hấp thụ ổn định nhất
• Cánh tay (phía sau): Hấp thụ chậm hơn bụng
• Đùi: Hấp thụ chậm nhất (không sử dụng trước khi tập luyện)
• Mông: Ít sử dụng, hấp thụ không dự đoán

Kỹ Thuật Tiêm

1. Kiểm tra liều: Nếu dùng bút, quay vòng để chọn liều, nếu dùng kim tiêm chuẩn, hút insulin vào
2. Chọn vị trí: Chọn một phần của bụng cách lần tiêm trước ít nhất 1 cm
3. Giữ vị trí: Nhắm vào một góc 90 độ (phương pháp "khuôn mặt đồng hồ" - mỗi lần tiêm di chuyển tới vị trí khác)
4. Chọc vào da: Nhanh và quyết đoán (không chần chừ)
5. Tiêm insulin: Nhấn nút (hoặc kéo activity) để tiêm từ từ
6. Đợi: Đặc biệt nếu dùng bút, đợi 10 giây trước khi rút ra (để tất cả insulin vào)
7. Rút ra: Rút kim ra, không cần xoa bóp vị trí (xoa bóp tăng tốc độ hấp thụ)
8. Xử lý kim: Bỏ vào hộp kim (Sharps Container), không tái sử dụng

Loại Thiết Bị Tiêm

Kim Tiêm Chuẩn (Syringe)

• Ưu điểm: Rẻ tiền, chính xác
• Nhược điểm: Phải hút insulin từ chai, phức tạp hơn
• Cách: Hút insulin vào kim tiêm theo liều, tiêm như trên

Bút Tiêm (Insulin Pen)

• Ưu điểm: Tiện lợi, dễ sử dụng, có sẵn ở nhiều nơi
• Nhược điểm: Đắt hơn kim tiêm
• Cách: Quay/nút để chọn liều, tiêm
• Thương hiệu: Novo Pen, SoloStar, FlexPen

Máy Bơm Insulin (Insulin Pump)

• Ưu điểm: Liên tục tiêm insulin (kiểm soát tốt nhất), gần sát lối sống bình thường nhất
• Nhược điểm: Đắt tiền (20-100 triệu), phức tạp, cần đào tạo
• Cách: Máy bơm tiêm insulin liên tục qua một ống (infusion set) dán trên da

Những Lỗi Thường Gặp

1. Tiêm vào cơ (quá sâu): Insulin hấp thụ quá nhanh, có thể gây hạ glucose

• Cách tránh: Chỉ chọc sâu khoảng 4-6mm (kim 4mm hoặc 6mm là đủ)

1. Tiêm ở cùng vị trí: Gây sẹo (lipohypertrophy), hấp thụ không đều

• Cách tránh: Luân phiên vị trí tiêm

1. Không khử trùng da: Tăng nguy cơ nhiễm trùng

• Cách tránh: Lúc nào cũng khử trùng bằng cồn

1. Không đợi da khô: Cồn còn ướt có thể loãng insulin

• Cách tránh: Đợi 10-15 giây cho da khô

1. Quên tiêm insulin: Glucose tăng cao

• Cách tránh: Đặt nhắc nhở điện thoại, để insulin ở chỗ dễ nhìn

1. Xoa bóp vị trí tiêm: Tăng tốc độ hấp thụ

• Cách tránh: Không xoa bóp, chỉ che bằng gaze nếu chảy máu

Bảo Quản Insulin Chưa Sử Dụng

• Tủ lạnh: 2-8°C (không để ở nơi lạnh quá, tránh đóng bang)
• Thời gian: Theo hạn sử dụng trên lọ/bút (thường 2-3 năm)
• Không đặt trên kệ tủ lạnh: Để ở khu vực ổn định, không gần cửa

Bảo Quản Insulin Đang Sử Dụng

• Nhiệt độ phòng: 15-25°C
• Thời gian: 28 ngày (tính từ ngày chị bút/lọ)
• Ngoài tủ lạnh: Không để nắng trực tiếp, không để ở nơi nóng quá (>30°C)

Du Lịch Với Insulin

• Túi bảo ôn (Cooling Case): Giữ insulin ở 2-8°C khi đi máy bay, ở nơi không có tủ lạnh
• Hành lý: Mang insulin trong hành lý xách tay, KHÔNG ký gửi (khí áp có thể làm hỏng)
• Thời gian giờ: Nếu bay qua các múi giờ, hỏi bác sĩ cách điều chỉnh liều
• Đặc biệt với máy bơm: Xin cấp chứng nhân từ bác sĩ (để TSA biết thiết bị của bạn)

Dấu Hiệu Insulin Bị HỎNG

• Insulin trong suốt có màu hay mờ
• Insulin hỗn hợp không trắng sữa mà có đốm hoặc sợi
• Insulin có mùi غریب (không nên mùi gì)
• Chai bị nứt hoặc bút bị hỏng

Nếu Insulin Bị Hỏng

• KHÔNG TIÊM
• Yêu cầu bác sĩ kê đơn mới
• Nếu cần gấp, liên hệ bệnh viện gần nhất

An Toàn Với Insulin

• Không bao giờ chia insulin với người khác (insulin được kê đơn riêng cho bạn)
• Không bao giờ tái sử dụng kim: Mỗi kim chỉ dùng một lần (dù nó vẫn sắc, tái sử dụng tăng nguy cơ nhiễm trùng)
• Giữ insulin xa tầm tay trẻ em: Insulin quá liều cao có thể gây độc hại hoặc hạ glucose
• Thông báo bác sĩ nếu quên liều: Đừng nhân đôi liều sau đó
• Kiểm tra glucose sau tiêm: Để đảm bảo insulin hoạt động đúng

Hạ Glucose (Hypoglycemia)

Tại Sao Xảy Ra:

• Tiêm quá liều insulin
• Không ăn đủ carbohydrate
• Tập luyện quá nhiều
• Uống rượu không ăn

Triệu Chứng (glucose < 70 mg/dL):

• Run, lạnh, đổ mồ hôi
• Nhịp tim nhanh, lo lắng
• Khó tập trung, hơi tối
• Trong trường hợp xấu: Mất ý thức, cơn đột quỵ

Xử Lý 15/15 Rule:

1. Ăn một thứ gì đó có đường nhanh (15g carb):

• Nước ngọt 150ml
• Kẹo 3-4 viên
• Mật ong 1 thìa
• Viên glucose (15g)

1. Chờ 15 phút
2. Kiểm tra glucose lại
3. Nếu vẫn < 70 mg/dL, lặp lại
4. Ăn bữa ăn bình thường để ngăn hạ glucose trở lại

Glucagon (Nếu Mất ý thức):

• Kit Glucagon cần chuẩn bị sẵn
• Hướng dẫn gia đình/bạn bè cách sử dụng
• Gọi cấp cứu ngay sau khi tiêm glucagon

Lipohypertrophy (Sẹo Mỡ)

Tại Sao Xảy Ra:

• Tiêm ở cùng vị trí hàng năm
• Mỡ tích tụ dưới da

Xử Lý:

• Luân phiên vị trí tiêm (bụng, cánh tay, đùi)
• Sử dụng "Grid" (chia vùng bụng thành ô nhỏ, mỗi ô tiêm một lần rồi chuyển sang ô khác)
• Nếu đã có sẹo, không tiêm ở vùng đó (insulin hấp thụ kém)

Nhiễm Trùng Tại Vị Trí Tiêm

Triệu Chứng:

• Vùng tiêm đỏ, sưng, nóng, đau
• Mủ hoặc chảy máu

Xử Lý:

• Rửa bằng nước sạch
• Bôi kháng sinh (Neosporin)
• Bó băng sạch
• Kiểm tra glucose (nhiễm trùng có thể tăng glucose)
• Gặp bác sĩ nếu không cải thiện trong 3-5 ngày

Dị Ứng Insulin (Hiếm Gặp)

Triệu Chứng:

• Phát ban, ngứa ở vị trí tiêm
• Hiếm gặp hơn: Phù ngoại vi, khó thở (phản ứng dị ứng nặng)

Xử Lý:

• Gặp bác sĩ ngay
• Có thể chuyển sang loại insulin khác
• Nếu khó thở: Gọi cấp cứu

Nguồn tham khảo

• World Health Organization — Diabetes
• American Diabetes Association
• Mayo Clinic — Diabetes
• Bộ Y tế Việt Nam — Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đái tháo đường

Thông tin tham khảo từ các tổ chức y tế uy tín. Mọi quyết định điều trị cần được tham vấn bởi bác sĩ hoặc dược sĩ có chuyên môn.