Hen suyễn (hen phế quản): nhận biết cơn hen, cách dùng bình xịt đúng và phòng ngừa hiệu quả

Hen suyễn là tình trạng viêm mạn tính đường thở, khiến phế quản trở nên nhạy cảm quá mức với các tác nhân kích thích. Khi tiếp xúc yếu tố khởi phát, cơ trơn phế quản co thắt, niêm mạc phù nề và tăng tiết đờm, gây hẹp đường thở.

Nhóm nguy cơ cao:

• Người có tiền sử gia đình mắc hen, viêm mũi dị ứng hoặc chàm
• Trẻ em — đặc biệt trẻ dưới 5 tuổi thường xuyên viêm đường hô hấp
• Người sống trong môi trường ô nhiễm (TP.HCM có ~6,5 triệu xe máy)
• Người tiếp xúc nghề nghiệp: thợ may, thợ mộc, giáo viên, người nuôi gia cầm
• Người béo phì, người hút thuốc hoặc tiếp xúc khói thuốc thụ động

Trên thế giới, khoảng 334 triệu người mắc hen suyễn, với ~200.000 ca tử vong mỗi năm (WHO).

Cơn hen cấp thường xuất hiện đột ngột hoặc tăng dần:

• Khò khè: tiếng rít khi thở ra, đặc biệt rõ vào ban đêm
• Khó thở: cảm giác nặng ngực, thở gấp, phải ngồi dậy để thở
• Ho: ho khan hoặc có đờm, thường nặng hơn về đêm
• Tức ngực: cảm giác bị siết chặt vùng ngực

Lưu ý: Trẻ nhỏ có thể không biểu hiện khò khè rõ ràng mà chỉ ho tái đi tái lại. Nếu trẻ ho kéo dài > 4 tuần kèm tiền sử dị ứng gia đình, cần khám chuyên khoa hô hấp.

Hai nhóm thuốc nền tảng trong điều trị hen:

Quan trọng: Nếu cần cắt cơn > 2 lần/tuần → hen chưa kiểm soát tốt → tái khám điều chỉnh thuốc d�y phòng. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc d�y phòng.

Sai kỹ thuật xịt là nguyên nhân hàng đầu khiến thuốc không hiệu quả. Tới 70–80% bệnh nhân sử dụng bình xịt sai ít nhất một bước.

8 bước dùng bình xịt MDI đúng cách

1. Tháo nắp bình xịt, kiểm tra đầu xịt sạch
2. Lắc đều bình xịt 5–10 lần (giữ thẳng đứng)
3. Thở ra hết từ từ qua miệng
4. Ngậm kín đầu xịt giữa hai hàm răng, bọc kín bằng môi
5. Hít vào chậm và sâu qua miệng, đồng thời bấm xịt 1 nhát
6. Tiếp tục hít chậm 3–5 giây cho thuốc vào sâu phổi
7. Nín thở 10 giây (hoặc lâu nhất có thể)
8. Thở ra từ từ qua mũi. Nếu cần nhát thứ hai, đợi 30–60 giây

Mẹo: Dùng buồng đệm (spacer) tăng lượng thuốc vào phổi 40–60%, đặc biệt cho trẻ nhỏ và người cao tuổi. Nếu dùng corticoid hít, súc miệng sau mỗi lần xịt để phòng nấm miệng.

• Thời tiết: Gió lạnh, chuyển mùa, mùa mưa. Đeo khẩu trang khi ra ngoài trời lạnh
• Nhiễm trùng hô hấp: Cảm cúm, viêm mũi xoang. Tiêm vắc-xin cùm hằng năm
• Khói thuốc lá: Trẻ có bố mẹ hút thuốc có nguy cơ hen cao gấp 2–3 lần
• Bụi nhà, mạt bụi: Giặt ga, gối bằng nước nóng ≥ 60°C mỗi tuần
• Ô nhiễm không khí: Khói xe, khói đốt rác, nhang — phổ biến tại các đô thị lớn
• Nấm mốc: Phát triển mạnh mùa mưa, đặc biệt nhà ẩm thấp, máy lạnh không vệ sinh
• Phấn hoa và lông thú cưng: Tắm thú cưng mỗi tuần, hạn chế vào phòng ngủ
• Thuốc: Aspirin, NSAIDs, thuốc chẹn beta. Ưu tiên paracetamol nếu cần giảm đau
• Gắng sức thể lực: Xịt cắt cơn 15 phút trước khi tập luyện
• Trào ngược dạ dày (GERD): Acid dạ dày kích thích đường thở, cần điều trị song song

Tại nhà

• Dùng thuốc dự phòng đều đặn — biện pháp quan trọng nhất
• Giữ nhà thoáng, hút ẩm mùa mưa (độ ẩm 40–50%)
• Vệ sinh máy lạnh, quạt mỗi 2–3 tháng
• Không để thú cưng vào phòng ngủ
• Tránh nhang, nến thơm, bình xịt phòng có mùi mạnh

Tái khám

• Khám định kỳ mỗi 2–3 tháng, kể cả khi không có triệu chứng
• Đo chức năng hô hấp (phế dung ký) đánh giá mức kiểm soát

Kế hoạch hành động khi có cơn hen

1. Ngồi thẳng lưng, thư giãn vai, hít thở chậm qua mũi
2. Xịt thuốc cắt cơn 2–4 nhát, đợi 20 phút
3. Nếu không đỡ, xịt thêm 2–4 nhát, lặp lại tối đa 3 lần
4. Nếu sau 3 lần xịt mà không cải thiện → Gọi cấp cứu 115

Cấp cứu ngay khi: Tím môi hoặc đầu ngón tay, không nói được câu hoàn chỉnh, thuốc cắt cơn không có tác dụng, SpO₂ ≤ 90%.