Bệnh gout: nguyên nhân, chế độ ăn uống và cách kiểm soát hiệu quả

Gout là bệnh lý viêm khớp do rối loạn chuyển hóa purin, khiến nồng độ acid uric trong máu tăng cao (trên 7 mg/dL ở nam và 6 mg/dL ở nữ). Khi acid uric vượt ngưỡng bão hòa, các tinh thể urat sắc nhọn lắng đọng tại khớp và mô mềm, kích hoạt phản ứng viêm mãnh liệt.

Bệnh gặp chủ yếu ở nam giới trung niên (30–60 tuổi), do nam giới có nồng độ acid uric tự nhiên cao hơn nữ giới. Phụ nữ thường chỉ mắc gout sau mãn kinh khi mất tác dụng bảo vệ của estrogen. Gout trải qua 4 giai đoạn: tăng acid uric máu không triệu chứng, cơn gout cấp, giai đoạn giữa các đợt cấp, và gout mãn tính có hạt tophi.

Nguyên nhân gốc rễ của gout là mất cân bằng giữa sản xuất và đào thải acid uric trong cơ thể:

Yếu tố chế độ ăn uống

Ăn nhiều thực phẩm giàu purin (nội tạng động vật, thịt đỏ, hải sản). Uống nhiều bia rượu – bia đặc biệt nguy hiểm vì chứa purin cao và cản trở đào thải acid uric. Uống nhiều nước ngọt có đường fructose cao cũng làm tăng sản xuất acid uric.

Yếu tố bệnh lý và thuốc

Suy thận mãn (giảm khả năng đào thải acid uric qua thận). Béo phì, hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường type 2. Một số thuốc làm tăng acid uric: thuốc lợi tiểu thiazide, aspirin liều thấp, thuốc ức chế miễn dịch.

Yếu tố khác

Di truyền (gia đình có người mắc gout). Giới tính nam. Chấn thương, phẫu thuật hoặc stress nặng có thể khởi phát cơn gout cấp. Thời tiết thay đổi, đặc biệt khi nhiệt độ giảm.

Cơn gout cấp có đặc điểm rất điển hình, thường khởi phát đột ngột vào ban đêm:

Đau dữ dội: đau nhức cực độ, được mô tả như bị kim châm hoặc lửa đốt. Đỉnh đau thường đạt trong 12–24 giờ đầu. Khớp ngón chân cái (bàn chân) là vị trí bị ảnh hưởng thường gặp nhất (khoảng 50% trường hợp đầu tiên), ngoài ra có thể gặp ở mắt cá chân, đầu gối, cổ tay, khuỷu tay.

Sưng, nóng, đỏ: khớp bị ảnh hưởng sưng to rõ rệt, da trên khớp căng bóng đỏ, sờ thấy nóng. Đau tăng khi chạm nhẹ – ngay cả trọng lượng của tấm chăn cũng gây đau.

Triệu chứng toàn thân: có thể sốt nhẹ (37,5–38,5°C), mệt mỏi, khó chịu toàn thân.

Cơn gout cấp không điều trị thường tự giảm sau 7–14 ngày, nhưng sẽ tái phát thường xuyên hơn và ảnh hưởng nhiều khớp hơn nếu không kiểm soát acid uric.

Điều chỉnh chế độ ăn uống là nền tảng quan trọng trong kiểm soát gout, giúp giảm 10–15% nồng độ acid uric máu:

Thực phẩm nên hạn chế hoặc tránh

Nội tạng động vật (gan, thận, lòng, óc) – chứa purin rất cao. Thịt đỏ (bò, dê, cừu) – ăn không quá 150 g/ngày. Hải sản có purin cao (tôm, cua, ghẹ, cá mòi, cá trích). Bia, rượu mạnh – bia đặc biệt nguy hiểm. Nước ngọt có đường, nước ép trái cây công nghiệp (chứa fructose cao). Thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh.

Thực phẩm nên ăn

Rau xanh (kể cả rau bina, măng tây – nghiên cứu gần đây cho thấy purin thực vật ít ảnh hưởng đến gout). Trái cây tươi, đặc biệt cherry và các loại quả mọng (có tác dụng giảm viêm). Sữa và sản phẩm từ sữa ít béo (giúp tăng đào thải acid uric). Trứng, đậu phụ. Ngũ cốc nguyên hạt.

Uống đủ nước

Uống tối thiểu 2–3 lít nước mỗi ngày để tăng đào thải acid uric qua thận. Ưu tiên nước lọc, nước khoáng kiềm. Hạn chế trà đặc và cà phê quá nhiều.

Bạn cần đến cơ sở y tế khi gặp các tình huống sau:

Lần đầu tiên có cơn đau khớp dữ dội, sưng đỏ – cần khám để xác nhận chẩn đoán gout và loại trừ các bệnh lý khớp khác (viêm khớp nhiễm khuẩn, giả gout). Cơn gout cấp không đáp ứng với biện pháp tự chăm sóc sau 48 giờ. Cơn gout tái phát thường xuyên (trên 2 lần/năm) – cần đánh giá chỉ định dùng thuốc hạ acid uric dài hạn.

Xuất hiện hạt tophi (cục cứng dưới da quanh khớp, vành tai). Xét nghiệm acid uric máu trên 9 mg/dL dù chưa có triệu chứng. Có kèm theo sỏi thận hoặc suy thận. Sốt cao trên 39°C kèm sưng khớp – cần loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, đây là tình huống cấp cứu.

Kiểm soát gout hiệu quả đòi hỏi phối hợp giữa điều chỉnh lối sống và tuân thủ điều trị:

Duy trì cân nặng hợp lý: béo phì làm tăng sản xuất và giảm đào thải acid uric. Giảm cân từ từ (0,5–1 kg/tuần), tránh giảm cân quá nhanh vì có thể khởi phát cơn gout cấp.

Vận động đều đặn: tập thể dục cường độ vừa phải 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần. Ưu tiên các bài tập ít tác động như đi bộ, bơi, đạp xe, yoga. Tránh vận động quá sức hoặc chấn thương khớp.

Hạn chế rượu bia: tuyệt đối không uống bia, hạn chế tối đa rượu mạnh. Rượu vang đỏ với lượng rất nhỏ (1 ly/ngày) ít ảnh hưởng hơn nhưng vẫn nên tránh trong đợt cấp.

Tuân thủ điều trị: nếu được bác sĩ kê thuốc hạ acid uric (allopurinol, febuxostat), cần uống đều đặn hàng ngày, không tự ý ngưng khi hết đau. Tái khám định kỳ, xét nghiệm acid uric máu mỗi 3–6 tháng.

Gout là bệnh mãn tính nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu tuân thủ chế độ ăn uống và điều trị. Không nên tự ý mua thuốc giảm đau hoặc thuốc hạ acid uric khi chưa có chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ, vì một số thuốc có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng trên thận và gan.

Các sản phẩm hỗ trợ gout trên thị trường thuộc nhóm thực phẩm chức năng, có thể hỗ trợ nhưng không thay thế thuốc điều trị khi có chỉ định y khoa.

Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Tham khảo ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi sử dụng.