Andropause (mãn dục nam) ở nam giới trung niên: Hiểu đúng và xử trí khoa học

Andropause được hiểu là tập hợp các triệu chứng liên quan đến suy giảm testosterone từ từ ở nam giới sau 40 tuổi. Y học hiện nay ưu tiên dùng thuật ngữ chính xác hơn là Late-Onset Hypogonadism (LOH) — suy giảm chức năng tinh hoàn khởi phát muộn.

So sánh với mãn kinh nữ:

• Mãn kinh nữ: estrogen giảm đột ngột trong 5–10 năm; xảy ra ở 95–100% phụ nữ.
• Andropause: testosterone giảm dần dần 1–2%/năm; chỉ ~20–40% nam giới trên 60 tuổi có nồng độ thấp đủ gọi là LOH; ~5–10% có triệu chứng đủ chẩn đoán.

Nhiều triệu chứng "mãn dục" thực ra do các yếu tố khác: béo phì, ngủ kém, stress, trầm cảm, bệnh mạn tính — không phải do testosterone thấp đơn thuần.

Các triệu chứng thường gặp:

• Sinh lý: giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương, ít cương buổi sáng.
• Năng lượng: mệt mỏi mạn tính, giảm khả năng tập luyện, giảm khối cơ và sức mạnh.
• Tâm trạng: cáu kỉnh, mất hứng thú, trầm cảm nhẹ.
• Thay đổi cơ thể: tăng mỡ bụng, giảm cơ, vú to nhẹ (gynecomastia), tóc mỏng cơ thể.
• Xương: giảm mật độ xương dần, tăng nguy cơ gãy xương khi té.
• Nhận thức: giảm tập trung, hay quên.
• Giấc ngủ: rối loạn giấc ngủ, dễ tỉnh giấc.

Tuy nhiên — và đây là điểm quan trọng — các triệu chứng này không đặc hiệu. Trầm cảm, ngưng thở khi ngủ, đái tháo đường không kiểm soát, suy giáp đều có thể gây các triệu chứng tương tự.

Endocrine Society yêu cầu chẩn đoán LOH dựa trên cả hai: triệu chứng lâm sàng + xét nghiệm xác nhận.

Xét nghiệm cần thiết:

• Testosterone toàn phần buổi sáng (8–11h), đo 2 lần cách nhau ít nhất 2 tuần. Buổi sáng vì testosterone cao nhất khi đó. Ngưỡng < 300 ng/dL (10,4 nmol/L) gợi ý thấp.
• Testosterone tự do hoặc tính toán nếu testosterone toàn phần ở vùng ranh giới (200–400 ng/dL).
• LH và FSH: giúp phân biệt nguyên phát (tinh hoàn) vs thứ phát (tuyến yên).
• Prolactin: loại trừ u tuyến yên (prolactinoma).
• SHBG: protein vận chuyển hormone tình dục.
• Xét nghiệm khác: TSH (loại trừ suy giáp), HbA1c (đái tháo đường), CTM, PSA (sàng lọc trước TRT), ferritin (loại trừ hemochromatosis).

Lưu ý: xét nghiệm trong tình trạng bệnh cấp tính, viêm mạn tính, hoặc rất stress có thể cho kết quả thấp giả. Lặp lại xét nghiệm sau khi hồi phục.

Trước khi nghĩ đến TRT, nhiều yếu tố lối sống có thể tăng testosterone tự nhiên:

• Giảm cân: mỗi 1 kg/m² BMI giảm tương ứng ~2% testosterone tăng. Béo phì là yếu tố lớn làm thấp testosterone.
• Tập kháng lực 2–4 lần/tuần: tập tạ tăng testosterone cấp tính và mạn tính.
• Ngủ 7–9 giờ/đêm: 1 tuần ngủ < 5h/đêm giảm testosterone 10–15%.
• Quản lý stress: cortisol cao mạn tính ức chế testosterone.
• Chế độ ăn cân bằng: đủ chất béo lành mạnh (cá béo, hạt, dầu olive), đủ kẽm và vitamin D.
• Hạn chế rượu: rượu mạn tính ức chế tinh hoàn.
• Điều trị ngưng thở khi ngủ (OSA) nếu có — OSA làm thấp testosterone đáng kể.
• Bỏ thuốc lá.

TRT chỉ được chỉ định khi: testosterone < 300 ng/dL xác nhận 2 lần + triệu chứng phù hợp + không có chống chỉ định.

Các dạng TRT:

• Tiêm bắp (testosterone enanthate, cypionate, undecanoate): phổ biến, tiêm mỗi 2–12 tuần tuỳ chế phẩm.
• Gel bôi qua da: bôi vai/cánh tay/đùi mỗi ngày; chú ý không để gel tiếp xúc với phụ nữ và trẻ em.
• Miếng dán.
• Cấy ghép dưới da (pellet): thay mỗi 3–6 tháng.
• Đường uống: không khuyến cáo trước đây vì độc gan; chế phẩm thế hệ mới (undecanoate đường uống) cải tiến hơn.

Chống chỉ định tuyệt đối: ung thư tuyến tiền liệt, ung thư vú nam, đa hồng cầu (Hct > 50%), suy tim không kiểm soát, ngưng thở khi ngủ nặng chưa điều trị, mong muốn có con (TRT ức chế tinh trùng).

Theo dõi: PSA, Hct, lipid máu, testosterone mỗi 3–6 tháng năm đầu, sau đó hàng năm.

Đến khám nội tiết hoặc nam khoa khi:

• Có ≥ 3 triệu chứng nghi LOH kéo dài > 3 tháng.
• Rối loạn cương dương dai dẳng, giảm ham muốn rõ rệt.
• Mất cơ và tăng mỡ đáng kể mà không giải thích được.
• Loãng xương ở nam dưới 60 tuổi.
• Trầm cảm không đáp ứng điều trị thông thường, kèm triệu chứng thể chất.
• Đang lên kế hoạch có con nhưng nghi vô sinh nam.

Đừng tự ý đến phòng khám tư "tiêm testosterone" mà không qua xét nghiệm và đánh giá toàn diện — TRT không phù hợp có thể gây tác hại nghiêm trọng (đột quỵ, ung thư tuyến tiền liệt, vô sinh).

Tránh các sản phẩm "tăng testosterone tự nhiên" quảng cáo trên mạng — phần lớn không có bằng chứng hiệu quả. Một số chứa hormone không khai báo gây tác dụng phụ nghiêm trọng.

TRT không phải "thuốc trẻ hoá" — nó là điều trị y khoa cho LOH có triệu chứng. Lợi ích — rủi ro phải cân nhắc kỹ với bác sĩ. Người dùng TRT không phù hợp tăng nguy cơ tim mạch, đa hồng cầu, ngưng thở khi ngủ.

Nếu đang lên kế hoạch có con: TRT ức chế tinh trùng — cân nhắc HCG, clomiphene hoặc đông lạnh tinh trùng trước khi bắt đầu. Hỏi bác sĩ nam khoa.