Phòng cận thị tiến triển ở học sinh: Nguyên tắc 20-20-20, ánh sáng và thói quen ngoài trời

Theo WHO, cận thị (myopia) là tình trạng nhãn cầu dài hơn bình thường khiến hình ảnh hội tụ trước võng mạc, gây nhìn xa mờ. Nguyên nhân là sự phối hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường, trong đó các yếu tố lối sống hiện đại đóng vai trò ngày càng lớn:

• Thời gian nhìn gần (đọc sách, dùng thiết bị) tăng mạnh từ tiểu học.
• Thời gian hoạt động ngoài trời giảm.
• Ánh sáng học tập không đủ hoặc không đều.
• Tư thế đọc sai (cúi sát sách, nằm đọc).
• Cha mẹ cận — nguy cơ con cận tăng 2–3 lần.

Cận thị thường khởi phát từ 7–12 tuổi và tiến triển nhanh nhất ở tuổi học đường. Sau 18 tuổi tốc độ chậm lại, nhưng vẫn có thể tiếp tục đến 20–25 tuổi ở một số người.

Theo AAO, nguyên tắc 20-20-20 là biện pháp đơn giản và hiệu quả để giảm mỏi điều tiết khi nhìn gần lâu:

• Cứ 20 phút nhìn gần (đọc sách, làm bài, dùng máy tính bảng)…
• …dừng lại và nhìn ra xa khoảng 20 feet (6 mét)…
• …trong ít nhất 20 giây.

Cha mẹ có thể cài đặt nhắc nhở trên đồng hồ hoặc dùng các app học tập có tính năng nhắc nghỉ mắt. Trong khoảng nghỉ 20 giây, hãy khuyến khích con đứng dậy, đi đến cửa sổ và nhìn ra xa.

Bên cạnh 20-20-20, cố gắng giới hạn thời gian liên tục nhìn gần dưới 30–40 phút cho học sinh tiểu học, và 45 phút cho trung học cơ sở trở lên trước khi nghỉ giải lao.

Hội Nhãn khoa Việt Nam khuyến cáo:

• Bàn học có đèn bàn chiếu từ phía đối diện tay viết (tay phải → đèn ở bên trái) ngoài ánh sáng phòng.
• Ánh sáng phòng nên ở mức 300–500 lux; tránh học trong phòng tối chỉ có một đèn bàn vì gây chênh sáng mạnh.
• Khoảng cách mắt – sách 30–40 cm.
• Tư thế ngồi thẳng lưng, hai chân chạm sàn; bàn ghế phù hợp chiều cao.
• Tránh đọc sách trong xe ô tô đang chạy hoặc nằm đọc.
• Màn hình máy tính cách mắt 50–70 cm, mép trên màn hình ngang hoặc thấp hơn mắt một chút.

Nhiều nghiên cứu lớn ở châu Á (Đài Loan, Singapore, Trung Quốc) cho thấy thời gian hoạt động ngoài trời ≥ 2 giờ/ngày giúp giảm đáng kể nguy cơ khởi phát và làm chậm tiến triển cận thị ở trẻ em. Cơ chế được giả thuyết:

• Ánh sáng tự nhiên kích thích võng mạc tiết dopamine, ức chế kéo dài trục nhãn cầu.
• Hoạt động ngoài trời giảm thời gian nhìn gần liên tục.
• Tầm nhìn xa đa dạng giúp mắt điều tiết linh hoạt hơn.

Khuyến khích trẻ chơi ngoài trời 1–2 giờ mỗi ngày, ưu tiên buổi sáng và chiều khi tia UV không quá mạnh. Khi nắng gắt, nên đội mũ rộng vành và đeo kính râm chống UV phù hợp lứa tuổi.

AAO khuyến cáo trẻ em nên được khám mắt:

• Sàng lọc thị lực ở 3–5 tuổi (tại trường mầm non hoặc cơ sở y tế).
• Khám trước khi vào lớp 1.
• Sau đó khám mắt định kỳ 6–12 tháng/lần trong suốt độ tuổi đi học.

Khi đã có cận thị, một số phương pháp được sử dụng để làm chậm tiến triển (myopia control) — phải do bác sĩ chuyên khoa mắt chỉ định:

• Kính áp tròng cứng đeo đêm (Orthokeratology, Ortho-K).
• Kính áp tròng mềm thiết kế kiểm soát cận thị (multifocal soft lenses).
• Thuốc nhỏ mắt atropine nồng độ thấp (0,01–0,05%).
• Kính gọng thiết kế đặc biệt với vùng quang học định hướng (DIMS, HAL).

Đây là các can thiệp y tế có chỉ định và theo dõi chặt chẽ, không phải sản phẩm OTC. Phụ huynh không tự ý mua thuốc nhỏ mắt atropine cho con dùng tại nhà.

Hãy đặt lịch khám chuyên khoa mắt nhi sớm, không chờ đến lịch khám định kỳ, nếu:

• Con thường xuyên nheo mắt khi nhìn xa, dí sát mắt vào sách, ngồi quá gần TV.
• Phàn nàn về nhức đầu, mỏi mắt, nhìn mờ sau khi học.
• Học lực giảm, không nhìn rõ chữ trên bảng.
• Một bên mắt lệch khi nhìn (nghi ngờ lác kèm cận thị).
• Nhạy ánh sáng nhiều, chảy nước mắt bất thường.
• Gia đình có người cận thị nặng hoặc bệnh mắt bẩm sinh.

Phát hiện và điều chỉnh kính sớm giúp con học tập hiệu quả hơn và ngăn nhược thị thứ phát do thị lực không được hiệu chỉnh kịp thời.

Không tự ý mua kính gọng cận theo độ của anh chị em hoặc bạn bè. Sử dụng kính sai độ làm mỏi mắt, đau đầu và có thể tăng tiến triển cận thị.

Hạn chế thiết bị điện tử ở trẻ dưới 2 tuổi theo khuyến cáo của WHO. Trẻ 2–5 tuổi nên dưới 1 giờ/ngày màn hình giải trí. Học sinh tiểu học cũng cần kế hoạch sử dụng thiết bị có giới hạn.

Các sản phẩm bổ sung lutein, vitamin A hay viên "sáng mắt" chưa có bằng chứng đủ mạnh để khuyến cáo phòng cận thị ở trẻ. Tham khảo ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng cho con. Các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe không phải là thuốc và không thay thế thuốc chữa bệnh.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa mắt.